Осы жұрт Ескендiрдi бiле ме екен?
Македония Шаћары оған мекен.
Филипп патша баласы, ер көңiлдi,
Мақтан сүйгiш, қызғаншақ адам екен.
Филипп өлдi. Ескендiр патша болды,
Жасы әрең жиырма бiрге толды.
Өз жұрты аз көрiнiп, көршiлерге
Көз алартып қарады оңды-солды.
Сұмдықпен әскер жиып қаруланды,
Жақын жерге жау алып тура аттанды.
Көп елдi күтiнбеген қырды, жойды,
Ханды өлтiрiп, қаласын тартып алды.
Жазасыз жақын елдiң бәрiн шапты,
Дарияның суындай қандар ақты.
Шапқан жердiң бәрiн де бодан қылып,
Өкiметпен қолына тартып апты.
Ескендiр елде алмаған хан қоймады,
Алған сайын көңiлi бiр тоймады.
Араны барған сайын қатты ашылып,
Жердiң жүзiн алуға ой ойлады.
Қанiшер қаћарлы хан ашуы кеп,
Атағынан қорқады жұрт қайғы жеп.
Сол күнде қошаметшi айтады екен:
Ханның ханы, патшаның патшасы деп.
Атағы талай жерге оның жеттi,
Жердiң жүзiн алуға талап еттi.
Есепсiз әскер ертiп, жарақтанып,
Есiткен елдерiне жүрiп кеттi.
Алдынан шыға алмады ешкiм мұның,
Бәрiн де алды, қорқытты жолдағының.
Жан шықпады алдынан, тоқтауы жоқ,
Жер жүзiн жеке билеп алмақшының. 
Жүре-жүре бiр елсiз шөлге түстi,
Алып жүрген суының бәрiн iштi.
Адам, хайуан бәрi де бiрдей шөлдеп,
Басына құдай салды қиын iстi. 
Сандалды сар далада су таба алмай,
Шөлдеген жұрт қайтедi бос қамалмай?
Қызметкердiң бәрiн де өлтiрмекшi
Болыпты, шөлдегенге шыдай алмай.
Мысалы астындағы ат о дағы ұшты,
Ескендiр де атының жалын құшты.
Жалтырап сәуле берген бiр нәрсеге
Патшаның ат үстiнде көзi түстi. 
Барса, бiр сылдыр қаққан мөлдiр бұлақ,
Таспадай бейне арықтан шыққан құлап.
Түсе сала Ескендiр басты қойды,
Iшсе, суы өзгеше, тәттi тым-ақ. 
Кепкен балық келтiрттi сонда тұрып,
Сол суға балықты алды бiр жудырып.
Исi, дәмi өзгеше болып кеттi,
Таң қалды мұның бәрiн суға жорып.
Ескендiр қолына айтты: "Бұл неткен су?
Бәрiң де iшiп, бұл суға бетiңдi жу!
Бiр бай елден осы су шыққан шығар,
Өрлеп барып, үстiне тiгелiк ту.
Бұл салқын, тәттi суға қаныңыздар,
Шақ келер маған жан жоқ наныңыздар.
Менен қалмай, бұл суды шапшаң өрлеп,
Талқан қылып шаћарын алыңыздар!"
Жарлық шашты, қол жүрдi суды өрлей,
Шаћарына жеткенше дамыл көрмей.
Көкпеңбек темiр киген өңкей батыр
Тарттырып жөнеледi сырнай-керней.
Сол әскер суды өрлеп талай жүрдi,
Судың басы бiр құзар шатқа кiрдi.
Шаттың аузын бекiткен алтын қорған,
Қақпасы бекiтулi, көзi көрдi.
Қақпаны ашайын деп хан ұмтылды,
Тұтқасын олай-бұлай қатты жұлды.
Аша алмады қақпаны, үмiт үздi,
Ақылдасып тәуiр-ақ амал қылды. 
Ескендiр тоқтау көрмей өскен жан ғой,
Келмей ме тоқтаусыздың бәрi даңғой?
Дел-сал болып бәрi де қайта шықты,
Алысып әл келмесiн байқаған ғой. 
Долдықпен хан Ескендiр ашуланды,
Ашуланып қақпаға жетiп барды.
Қақпаны дүбiрлетiп қағып-қағып:
Қақпаңды аш!—деп барынша айғай салды.
Қақпаның ар жағынан бiреу келдi,
Күзетшiсi сол екен, дыбыс бердi
Қақпаны саған ашар рұқсат жоқ,
Бұл — құдайға бастайтын қақпа,— дедi.
Бiлмесең, мен Ескендiр патша деген,
Жер жүзiнiң соғыста бәрiн жеңген.
Қақпаңды аш,хабарыңды айт,бiлдiр маған,
Қорлығым өзiм туып көз көрмеген.
Мықтымын деп мақтанба ақыл бiлсең,
Мықты болсаң, өзiңнiң нәпсiңдi жең!
Iшi тар көре алмастың бiреуi сен,
Ондай кiсi бұл жерге келмейдi тең.
Талпынған талаппенен мен де бiр ер,
Көп жүрдiм, кездей келдi көрмеген жер.
Ең болмаса, халқыма көрсетейiн,
Сый қылып, белгi болар бiр нәрсе бер.
Қақпадан лақтырды бiр орамал,
Сыйым — осы, есерiм, мынаны ал!
Iшiнде бiр нәрсе бар ақыл берер,
Апар-дағы, ойланып, көзiңдi сал!
Орамалды қуанып қолына алды,
Сый алдым деп халқына қайта барды.
Қараса iшiндегi бiр қу сүйек,
Бұл не еткен мазағы деп аң-таң қалды.
Ашуланып сыйына болды кектi,
— Ең болмаса бiлмедi сый бермектi:
Осы менiң теңiм бе?— деп ақырып,
Лақтырып жiбердi сол сүйектi. 
Жолдасы Аристотель ақылы мол,
Лақтырған сүйектi алады сол.
Ханға айтты: "қасиет бар бұл сүйекте,
Көзiңе көрсетейiн, хабардар бол". 
Сол күнде Аристотель — жеке дара,
Ақыл сөзiн тыңдамай бар ма шара:
Таразыны әкел де, сүйектi сал,
Бiр жағына алтын сап, өлшеп қара! 
Бұл сөзге Ескендiр де қарай қалды,
Таразыны құрдырып, ортаға алды.
Қанша алтынды күмiс пен салса-дағы,
Бiр кiшкентай сүйектi аудармады.
Мұны көрiп, Ескендiр аң-таң қалды,
Бар қаруын алтынға қоса салды.
Ендi қайтер екен деп қарап едi,
Бұрынғыдан қу сүйек ауырланды.
Аристотель хакiмге патша келдi
Мына сүйек қазынаның бәрiн жеңдi.
Бұл сүйектi басарлық нәрсе бар ма?
Ақылыңмен ойланып тапшы!— дедi.
Хакiм жерден топырақ алып барды,
Бiр уыстап сүйекке шаша салды.
Ана басы сылқ етiп жерге түсiп,
Сүйек басы жоғары шығып қалды.
Ескендiр мұны көрiп аз тұрады,
Хакiмдi аулақ жерге шақырады.
Таң қаларлық iс болды мұның өзi,
Мәнiсiн айтып бершi,— деп сұрады.
Бұл адам көз сүйегi,— дедi ханға, —
Тоя ма адам көзi мың мен санға?
Жемiт көз жер жүзiне тоймаса да,
Өлсе тояр көзiне құм құйылғанда.
Кәпiр көздiң дүниеде араны үлкен,
Алған сайын дүниеге тоя ма екен?
Қанша тiрi жүрсе де, өлген күнi
Өзге көзбен бiрдей-ақ болады екен.
Ашуланба, ей, патшам, айтайын дат:
Алтын қақпа бермедi сiзге рұқсат.
Сый сұрадың, бергенi — бiр қу сүйек,
Мұны көрiп, алыңыз сiз де ғибрат!
Ойлап-ойлап патшаның мойны түстi,
Құдайым көрсеттi деп бұл бiр iстi.
Бекерлiк екен менiң бұл iсiм деп,
Қолын алып жұртына қайта көштi. 
Аз-ақ сөз айттым, бiттi бұл әңгiме,
Мұны бiр өзге сөздiң бiрi деме.
Қарның тойса, қайғырма мақтан үшiн,
Тоймас көзiң толар деп қайғы жеме.
Қу өмiр жолдас болмас, әлi-ақ өтер,
Өз күлкiңе өзiң қарық болма бекер!
Ұятың мен арыңды малға сатып,
Ұятсызда иман жоқ, түпке жетер.
Мақтанасың бiреуге мақтасын деп,
Шаужайымнан еш адам қақпасын деп,
Сен кеткен соң артыңнан күлiп қалар,
Антұрғаннан құдайым сақтасын деп.
Ақылсыз өзiн мақтап былжырайды,
Бойыңа өлшеп сөйлесең, нең құрайды?
Жақсы болсаң, жарықты кiм көрмейдi,
Өз бағаңды өзiңнен кiм сұрайды?!

Я, алла,құрметiңе достың Махмут!,
Тiлге яр бер, берiлсiн туғры мақсұт.
Арун-Рашид халифа заманында
Бағдатта бiр жiгiт бар аты, Масғұт.
Шаћардан бiр күн Масғұт шықты тысқа,
Барды да кезi келiп бiр жұмысқа?
Бiр ұры бассап тонап жатқан жерде
Кез болды бiр бишара шал байғұсқа.
Шал байғұс айғайлады аттан салып,
Айырып алған жан жоқ оны барып.
Кiм де болса бiр ерлiк қылайын деп,
Масғұт ұшты ұрыға оңдайланып.
Масғұтты ұры шапты қылышпенен,
Тәуiр-ақ жан сақтапты жұмыспенен.
Есен-аман шал-дағы құтылыпты,
Масғұттан жау қашқан соң ұрыспенен.
Масғұтқа келдi әлгi шал көзiн тiктеп,
Көрсе, бастан ағып тұр қан дiрдектеп.
Мұның қарызын мен де өтеп кетейiншi,
Жiгiт қой ер көкiрек, жау жүрек деп:
Ей, жiгiт, не қылсаң да, ер екенсiң,
Көргейсiң ерлiгiңнiң берекесiн.
Себеп боп менi ажалдан сен айырдың,
Маған қылған қарызыңды алла өтесiн!
Бай емен, батыр емен, хан емеспiн,
Атақты артық туған жан емеспiн.
Себеп болып айырдың менi ажалдан,
Жақсылықты бiлмейтiн шал емеспiн. 
Мен — бiр шал дүниеде жићан кезген,
Ертең түсте кетемiн шаћарыңыздан.
Ертерек пәлен жерден тосып тұрып,
Алып қал бiр базарлық, жаным, бiзден. 
Пұл үшiн қызықпассың, сен де — бiр ер,
Сенi маған кез қылған пәруардигер.
Бiр құданың хақы үшiн мен тiлеймiн,
Қабыл көр, сертiм үшiн қолыңды бер!
Ұрыға жiбермедiм мен намысты,
Кiм бұлдар мұндай-мұндай қылған iстi.
Алла хақы деген соң амал да жоқ,
Барайын деп уәде етiп қол қағысты.
Ол жерге ерте тұрып жiгiт барды,
Шал да душар алдынан бола қалды.
Қолынан ұстап алып, ертiп барып,
Далада бiр бұзылған тамға апарды.
Барса тамға бiр гүл тұр солқылдаған,
Басында үш жемiс бар былқылдаған:
Бiрi — ақ, бiрi — қызыл, бiрi — сары,
— Таңдап ал мен берейiн бiрiн саған. 
Ағын жесең, ақылың жаннан асар,
Сарыны алсаң, дәулетiң судай тасар,
Егер де қызыл жемiс алып жесең,
Ұрғашыда жан болмас сенен қашар. 
Ол жiгiт шал сөзiне құлақ салды,
Көзiн төмен жiберiп, аз ойланды.
Ақ пен сары екеуiн алмаймын деп.
Қызыл жемiс жеймiн деп қолқа салды.
Мен беремiн, танбаймын айта тұра,
Өкiнбесең түбiнде жүре-бара,
Ақ пен сары екеуiн алмағаның
Мәнiсiн айтсаң екен, жаным, сiрә.
Мен болсам, егер, ағын жемек дедiм,
Ақылды болдым елден бөлек дедiм.
Мен ақылды билемен не қылсам да,
Ақыл менi билесе керек дедiм.
Ақылды жан табылмас маған сырлас,
Көрiне тентек көп надан мойын бұрмас.
Әдiлетсiз, ақылсыз, арсыздарды
Көре тұра, көңiлде тыныштық тұрмас.
Адам дерттi болмай ма құса тартып,
Тұщы ұйқы ұйықтай алмай түнде жатып.
Ептеп бағып, есерге ем таба алмай,
Тәттi тамақ жей алман дәмiн татып.
Сарыны жеп, мен болсам байдың өзi,
Аузында тамам жанның болдым сөзi.
Пәленшеден бiр нәрсе алсақ-ау деп,
Тiгiлер жан бiткеннiң маған көзi.
Жұрт күндер жұрттан артық байлық үшiн,
Бұлдайды бiреу күшiн, бiреу түсiн.
Не қылса да, надандар алмақты ойлар,
Мал антұрған күйдiрiп елдiң iшiн.
Еңбексiз мал дәметпек — қайыршылық,
Ақылды елге, ар болар ондай қылық.
Оны ойларлық бұл күнде адам бар ма?
Пайда ойламай қылады кiм татулық?
Берсең қалар оларда несi ардың?
Бермесең, сен-дағы ит бiрге болдың,
Не өзiң ит, немесе бар елiң ит,
Дауасыз бiр пәлеге мiне қалдың.
Қызылды жесем, менi әйел сүйер,
Арамдыққа жүрмесем, не жан күйер?
Ұрғашы да көп жан ғой, досым болса,
Деп едiм бiр пайдасы маған тиер.
Еркектiң еркек адам болса қасы,
Қатын, шеше, қызы жоқ кiмнiң басы?
Хан қаћар, қара кiсi қастық қылса,
Сонда ұрғашы болмай ма арашашы? 
Тегiнде адам басы сау бола ма?
Бойында тексерiлмес дау бола ма?
Ерi ашу айтса әйелi басу айтып
Отырса, бұрынғыдай жау бола ма?
Соны ойлап, қызыл жемiс мен таңдадым,
Берсеңiз жемек болып бел байладым.
Топа-торсақ бұл сөздi айтқаным жоқ
Басында-ақ ойлап тегiн абайладым.
Бұл сөзге салып тұрды шал құлағын.
Ендеше тауып айттың, же, шырағым.
Ақыл, дәулет әуелден өзiңде екен,
Өмiрiңмен артылсын, жаным бағың! 
Бұл шал бөтен шал емес, Қыдыр едi,
Ебiн тауып даруға кезi келдi.
Сөзiне, ақылына, қылығына
Разы болғаннан соң, бата бердi. 
Сол Масғұт Қыдыр шалдан бата алыпты,
Соңында Шәмсi-жићан атаныпты.
Мағнасы: "бұл дүниенiң күнi" деген,
Жетiлiп бiзге ғибрат көз қалыпты. 
Сол заманда-ақ надандар шырыш бұзған,
Жалғанның дәмiн бұзып қауiп қылғызған.
Ақыл мен мал екеуiн асырай алмай,
Арашашы iздептi қатын, қыздан.
Ендiгiге не сұрау бұл жалғанда?
Ақыл-ой, ар-намыс жоқ еш адамда.
Өлген мола, туған жер жiбермейдi,
Әйтпесе тұрмас едiм осы маңда.
Сол Масғұт халифаға уәзiр бопты,
Тарқатыпты алдынан көп пен топты.
Бағанағы Қыдыр шал бiр уақытта
Түсiнде аян берiп жолығыпты.
Ей, балам, пәлен күнi жауын жауар,
Сол жауынның суында кесапат бар:
Жетi күн жынды болар суын iшкен,
Жетi күн өткеннен соң және оңалар. 
Ол судан тамам суға су құйылар,
Сел болып, судың бәрi кесел болар.
Ертерек таза судан су жиып ал,
Бұл—хабарым, сақтансаң, жаным, жарар.
Бұл сөзбен халифаға Масғұт барды,
Хабарын естiген соң хан да аңғарды.
Айтқан кезi жақындап келген шақта,
Ертерек таза судан құйып алды.
Болған соң уәделi күн, жауын жауды,
Судан iшкен жынды боп, ақылы ауды.
Күнi-түнi шуласып, таласады,
Ұмытты тамақ жеу мен және ұйықтауды.
Бұлар шулап бiр күнi келдi ордаға,
Хан мен уәзiр қарайды тамашаға.
Бәрi де есi шығып, жынды болған,
Бос шулап жүр кiшi iнi, үлкен аға. 
Ол халқының алдына жақын барды,
Сөз айтып әрбiр түрлi, ақыл салды:
Бiр кеселге байғұстар, жолығыпсың,
—Үйiңе бар,ұйықтаңдар!—деп шығарды. 
Олар шықты есiктен ханға өкпелеп,
Көшеден шулап және жылаған көп:
"Хан мен уәзiр ақылдан айрылыпты,
Өлтiрейiк екеуiн, жынды екен",— деп. 
Өлтiргелi ордаға қайта жүрдi,
Бұлардың сөзiн естiп хан да көрдi:
Бұрынғыдан мұнысы қиын болды:
Ойбай, уәзiр, ақыл тап, қайттiк?-дедi. 
-Құтылар хал болмады мына дудан,
-Бiз де iшпесек болмайды жынды судан.
-Өлтiрер өңкей жынды бiздi келiп,
-Жынды деп есi дұрыс бiздi қуған. 
Екеуi жынды судан iшiп салды,
Құтырып кеп алдына жетiп барды.
Өңкей жынды байқамай айтыппыз деп,
Құлдық, ұрып, бұларға кеп жалбарды. 
Сонымен бет-бетiмен тарқап кеттi,
Әйтеуiр, тарқайтұғын уақыт жеттi.
Көрдiң бе, көп тентектiң қылған iсiн?
Ерiксiз естi екеуiн есер еттi. 
Көптiң бәрi осындай, мисал етсең,
Көп айтты деп алданып, уағда күтсең.
Ғапiл боп көп нәрседен бос қаласың,
Аңдамай көп сөзiмен жүрiп кетсең.

Бір сөзім Мың бір түннен оқып жүрген,
Өлең қып сол сөзімді айтқым келген.
Болыпты ағайынды екі жігіт,
Бағдатта Мұстапа мен Сапа деген.
Екеуі жетім еді әкесі өлген,
Талаптан жетеміз деп, бос жүрмеген.
Тігінші, кестеші еді кіші інісі,
Мұстапа суретшілік ғылым білген.
Екеуі екі айрылмақ қамын жеген,
Бір шетке кетпек болып жұрт көрмеген.
Мал тапқаны бір іздеп таппақ болып,
Серт қылып, бір-біріне уәде берген.
Екеуін екі жаққа тағдыр бөлген
Жандар емес қатерден әсте именген.
Шынмашынға1 Сапасы кете тұрсын,
Мұстапа Балсураға2 бұрын келген.
Мұстапа - бойдақ, кедей біраз тұрған,
Кәсібін күннен-күнге тәңрі оңғарған.
Аздан соң қатын алып, үй салғызып,
Шаһарда сенімдінің бірі болған.
Пұл құрап, киім түзеп, қарны тойған,
Қағазға өрнек жасап, сурет ойған.
Құдайым кешіктірмей бір ұл беріп,
Молдалар оның атын Әзім қойған.
Бір жасап, екі жасап, Әзім өсті,
Сонан соң медресеге барып түсті.
Аз жылда жақсы ғылым нәсіп етіп,
Жас жігіт жүзі нұрлы, көңлі масты.
Оқудан шыға ұстады ата өнерін,
Асырды атасынан әрбір жерін.
Сол күнде ажал жетіп, Мұстапа өліп,
Жыртық-жетім болмады ол жас өрім.
Атаның харекетін ұстай алды,
Өнері артық шығып, жан таң қалды.
Алушылар көбейіп мұның ісін,
Бұрынғыдан артылып мал құралды.
Бір күні ләпкесінде отыр еді,
Торғын тон, алтын кемер бір шал келді.
Не қылса бір құрметті адам ғой деп,
Әзім тұрып, иіліп сәлем берді.
Сәлемін алды, шал да амандасты,
Қасына жуық келіп жақындасты.
- Жат жердің адамы едім, е, шырағым,
Не харекет қыласың? - деп сұрасты.
- Жасымнан жетім едім көңлі сынық,
Өнерім артық емес ондай ұлық.
Еңбекпенен көз сүзбей күн көремін,
Харекетім - суретші, бояушылық.
- Мінезің, түсің жақсы надан дерге,
Артық өнер қиын ба талапты ерге?
Тесілген күні бойы сендей жасты
Аяймын, өнімі жоқ бұл өнерге!
Бұл сөзге Әзім тұрып ашуланды,
- Тұрпайы сөйлейсіз, - деп қарай қалды.
Атамның харекетін қорлама, бай,
Аш емен, болмасам да сендей малды.
- Қорламаймын һәм, балам, зорламаймын,
Тесілген күні бойы сені аяймын.
Химия ғылымын білуші ем, үйретер ем,
Мысты алтын жасаушы ем, алдамаймын.
Шын өнерге қайтер ең көзің жетсе?
Әркімге жарамайды мұны үйретсе.
Өзі үлкен, өзі оңай, артық өнер,
Аз жұмыспен көп алтын хасил2 етсе.
Мен дағы жүргенім жоқ малдан күсіп,
Айттым, балам, басыңа мейірім түсіп.
Ертең ерте мысыңмен дайын болып,
Көңліңнің дәркүмәнін алшы шешіп.
Әуелі хақтығына жетсін көзің,
Серт қылдым ғой үйретпек болып өзім.
Ертең ерте сол жерден табыспаққа,
Екеуі уәде байлап, қойды сөзін.
Шал кетті, аң-таң бала үйге қайтты,
Көргенін апасына келіп айтты.
Химия ғылымы бар дейтін, сүйтсе дағы
Анасы басын шайқап, ішін тартты.
- Апар да мыс бақырды алдына сал,
Алтын болса, болады бір талай мал.
Жалғызым, не қылсаң да сақ болып жүр,
Жәдігөй боп жүрмесін антұрған шал.
Бала айтты: - Тәңрім қақса, бенде не етер,
Жалған болса, білінер, қор боп кетер.
Шын болып, уәдеге бармай қалсақ,
Ғапылдықтан айрылған ызасы өтер.
Не қылса, сол күн бала шала ұйықтайды,
Өтірік, расын ойланып таба алмайды.
Мыс бақырын қолына алды дағы,
Лапкеге күндегіден ерте барды.
Шал дағы дереу дайын бола қалды,
Бір дорбадан көмір мен көрік алды.
Екеуі сәлемдесіп болғаннан соң:
- Мысың қайда, балам? - деп дігір салды.
Мыс бақырды сындырды талқан қылып,
Көмірге салды мысты, дүкен кұрып.
Мыс былқылдап еріген кезінде шал
Шөншіктен ұсақ қара алды қырып.
Алды да ол дәрісін, мысқа салды,
Былқылдаған бұрқылдап мыс шайқалды.
Бір нәрсемен азырақ бұлғалақтап,
Алтын қып суынған соң қолына алды.
Алтынын алып берді қолындағы:
- Сарапқа сал бар даға шәрыңдағы
Алтын емес деп біреу айтса, балам,
Алдамшы, амалым жоқ, болдым дағы.
Алтынды ал да, көрсет жұртқа апарып,
Менің сөзім шын болса тәңрі оңғарып,
Сонау бақша ішінен табылармын,
Егер мені іздесең көңліңе алып.
Әзім ұшты алтынды ала салып,
Не байларға көрсетті мұны апарып.
- Самородный сары алтын екен ғой, - деп,
Кім көрсе, айтады аң-таң қалып.
Үш мың үш ділдаға кетті сатып,
Шешесіне ап келді таңырқатып.
Шешесі: - Сол кісіні шақыр! - деді, -
Кетсін, - деп, - үйімізден дәм-тұз татып.
Бағанағы бақшаға Әзім келді,
Жолықты шал да, сонда отыр еді.
- Ей, ата, қылған ісің рас екен,
Қонақ боп, біздің үйден дәм тат, - деді.
Қос уыс ділда берді Әзімге шал:
- Сенің ортақ малың, - деп, - мендегі мал.
Шешілісіп, сырласып отыралық,
Әр түрлі қымбат баға ішкілік ал.
Сырлассақ, сұхбаттассақ, аулақ артық,
Нашалы4 боламыз ғой сөйлеп шалқып.
Анаңды да бір жерге жібер, балам,
Сырымды үйрете алман бойым тартып.
Күн батпай біттей алаң болма бізге,
Қас қарая келермін мен де сізге.
Ішіп, жеу арасында сөйлер сөз көп,
Ол үйде жан болмасын сенен өзге!
Әзім кезді базарды аз тентіреп,
Әр түрлі ішкілікті алды күреп.
Алтынды көргеннен соң, анасы да
Кетті көрші үйіне, сеніңкіреп.
Арақ, жеміс - әр түрлі нығмет5 дайын,
Қуанды алтын қолға кірген сайын.
Үйіне бөтен жалғыз жанды қоймай,
Оңаша безендіріп тұрды жайын.
Көз байлана сып етіп шал да келді,
Әзім де есік ашты, дайын еді.
Әзімді баласына балағандай,
Жайнаңдап жарқын жүзбен үйге кірді.
Шал кіріп үйді тегіс аралады,
Бір Әзімнен басқа жан таба алмады.
Біротала бейілді беріп алған,
Әзім де бұл қылықты шам алмады.
Хош уақытсып сөйлейді шал барқылдап,
Қол қусырып Әзім тұр, сөзін тыңдап.
Асын жеп, қолын жуып болғаннан соң,
Әпкел деп ішкілікті қойды ымдап.
Бар іс қой әуелден-ақ ел салтында,
Орыс, неміс болса да, қай халқың да.
Пайда деп тән саулыққа ішетұғын,
Миуадан тартқан хамір6 ас артында.
Подносқа бөтелкемен арақ толды,
Бір-екі жақсы рюмке дайын болды.
Жоқтан барды сөйлесіп, сауқым салып,
Алысты пияланы оңды-солды.
Жайма-шуақ сұм шалдың іші мықты,
Алғашқы ішкен Әзімге тез-ақ шықты.
Бір аяқ қолдан қолға дегенсініп,
Жәдігөй стаканға дәру тықты.
Онысы түн ортасы болған заман,
Сұм екен талай жанды әуре қылған.
Дәрі қосқан аяқты ішкеннен соң,
Әзім барып жығылды шалқасынан.
Сонда шал терезеден бір ысқырды,
Төрт жігіт табыт алған үйге кірді.
Әзімді сол табытқа салды дағы,
Төртеуі көтеріп ап тысқа жүрді.
Әзімді мас қып алып, шал кенелді,
Есікті жабамын деп аз бөгелді.
Артын жым-жырт қылды да, антұрған шал
Төртеуін ертіп алып, тез жөнелді.
Теңіздің жағасында қалың қамыс,
Ішінде бір кеме бар шалға таныс.
Әзімді сол кемеге салды дағы,
Тұмсығын бұрып алды шетке шалыс.
Қасында жиырма-отыз жолдасы бар,
Қаладан таң атқанша кетіп алыс.
Ел тұрды, ертең кемпір үйге кірді,
Бала жазым болғанын іші білді.
Зар ұрды, ойбай салды, не бітірсін,
Тұра тұр, өзге жайын сұрама енді.
Әзім есін жиыпты ертең түсте,
Өз басын көрді қауіп-қатер істе.
Қол-аяғы байлаулы жатыр жалғыз,
Темір шетік қапас боп тұрды үсте.
Ырғалып орнынан ол әрең тұрды.
Түрегеліп антұрған шалды көрді.
- Ақсақал адам мұндай қыла ма екен,
Анамнан мені айырып бұл нең? - деді.
- Көзіңді аш, есіңді жи, енді ойнама,
Мені сен өз діндесің деп ойлама!
Мен отқа шоқынамын, дініме көн,
Менде бардың бәрінен қауіп ойлама!
Егерде көнбей қалсаң, наданшылық,
Әр күні сізге дайын бір жүз шыбық.
Мың жаның болса дағы құтылмайсың,
Табылмас енді менен майда қылық.
Бала айтты: - Дінім үшін жаным құрбан,
Жаннан қорқып, отыңа мен бас ұрман.
Дінім хақ, ісім ақпын, өлсем шәйіт,7
Қорқады деп үмітті үз сен антұрған.
Баланың бар киімін шешіп алды,
Жүз қамшы арқасына дүре салды.
Қыңқ етіп бір дыбысты шығармады,
Азырақ талмаусырап, нашарланды.
Мұнысын жаратпады қадір сұбхан,
Көк бұзылып, жер жүзі болды топан.
Байлаулы бала жайға қала берді,
Кемемен әуре болды көп антұрған.
Түн бойы ұйықтамады бір де мызғып,
Су сарылдап құйылды кемені ырғап.
Отыз құлы таусылды табанынан,
Су төгіп таң атқанша ол сарпылдап.
Отыз құл ақылдасты басты қосып,
Өлеміз деп ойлады жаннан шошып.
Бір шеттен бір жағаға келе жатқан
Кәрі иттің ұстай алды алдын тосып.
- Ақсақал, іс қыласыз ойланбастан,
Жаннан қорқып қашпаушы ек қара тастан.
Құдай сүймей, бұл істі бізге салды,
Қолын шеш, ризалық ал мына жастан.
Қолын шеш, ризалық ал, кісенді бұз,
Шапсаң айт, көнесің бе, уақыт тығыз.
Бұл сөзге көнбей қалсаң, ақыр өлдік,
Сені суға тастаймыз отызымыз!
Сонда шал мына сөзге аң-таң қалды,
Не қыларын біле алмай, аз ойланды.
Пішінін отызының байқаған соң,
Баланың қол-аяғын шешіп алды.
Мойнынан шырағым деп құшақтады,
Көзінің ағып жасы, бұршақтайды.
- Шырағым, мастықпенен қылыппын, - деп,
Әуелгі сөзден танып және алдайды.
Әзім жас, ақ бейілдеу адам еді,
Ойлады: өтірік болса, неге именді?
Мастықпен қылса, қылған шығар-ау деп,
Іс көрмеген жастықпен және сенді.
- Мастықпен қылған болсаң, кештім саған,
Кәрі ит те: - шырағым - деп арсаңдаған.
Жел тынып, күн айығып баяғыдай,
Хикметімен тоқтатты бір жасаған.
Баланы сыйлап жатыр тамақ қамдап,
Су төккісіз жорға боп шал жылмаңдап.
Отыз құл мынау тек жан емес қой деп,
Әлінше қызметінде жүр тырбаңдап.
Бір мезгілде шал айтты: - Балам, тоқта,
Мысты алтын қылатын дәрі осы жақта.
Алыс емес, аз күндік жақын жерде,
Болмай ма молықтырып ап қайтсақ та?
Бала айтты: - Өзің біл! - деп бұл сөзіне,
Шал қуанды тиген соң ерік өзіне.
Төбесінен тік тұрып қылды қызмет,
Титтей шәргез келмейді мінезіне.
Сып етіп бір жағаға келді жетіп,
Шал жөнелді, баланы қасына ертіп.
Бір барабан тұр екен, қағып еді,
Қамады желмаялар дүбірлетіп.
Үш желмая ұстады жорығына,
Бірінің азық артты қомдығына.
Екеуіне ер ерттеп мініп алып,
Барабанды қалдырды орынына.
Желмаялар келеді желдей есіп,
Сұм шалдың бір тарапты көзі тесіп.
Шал айтады балаға: - Көрдің бе? - деп -
Бұлт тұр бұлдыраған елеңдесіп?
Ол өзі - бұлт емес, Қаптың тауы,
Бір бөлек үлкен таудың бергі бауры.
Бергі таудың басында сол дәрі бар,
Қырандай ап қайтармыз жібек баулы.
Түні бойы жүріпті, болды сәске,
Көрінді жарқыраған үйдей нәсте.
- Бұл не? - деп сұрап еді, тұра қашты,
Биттей аял қылмады кәпір әсте.
- Бұл не? - деп тағы да айтты Әзім сорлы,
Қашқаның не қылғаның мұнша ғұрлы?
- Шырағым, мұның өзі қатерлі жер,
Бұл бір қаскөй жәдігөй дәудің орны.
Соны айтты да, шал сабап жүре берді,
Бір өзен жатыр екен, соны өрледі.
Өзенді өрлегеннен бір айрылмай,
Дәл бесінде ұшыртып тауға келді.
Келді де бір жартасқа түсе қалды,
Азық артқан маяны жарып салды.
Ішін жарып, іштегі ішек-қарнын,
Өкпе-баурын тазалап, бәрін алды.
Сонда шал Әзімге арқан, қанжар берді,
- Маяның ішіне еніп, сен жат! - деді, -
Ішін тігіп, мен кетіп, жасырынам,
Тау басында самұрық бізді көрді.
Бұл жерге мен кеткен соң самұрық келер,
Маяны іліп алып, биікке өрлер.
Бір жерге қонғаннан соң жар-дағы шық,
Именіп адамзаттан ұшып кетер.
Тау басында бар қара ұсақ топырақ,
Қапқа толтыр кешікпей жылдамырақ.
Қап толған соң арқанға байлап жібер,
Саспай шешіп алғанша тоқта бірақ.
Сонан соң арқаныңды тасқа байла,
Түсетұғын ыңғайлы жерді сайла.
Арқаннан ұста дағы түс сырғанап,
Жарамайды, қылмасаң сүйтіп айла.
Қап алды, қанжар алды сонда Әзім,
Сөзінің ұқты бәрін қылмай жазым.
- Шырағым, айтқанымды жаңылма, - деп,
Барынша қылып жатыр шал да тағзым.
Әзім де бөгелмеді бойын тежеп,
Талабы, тәуекелі сондай-ақ көп.
Тәңірінің бір жазғаны екі болмас,
Маяның ішіне енді тәуекел деп.
Маяның кетіп қалды ішін тігіп,
Шалекең жасырынды талға кіріп.
Аспаннан самұрық келіп, іліп алып,
Қайқайып қайта шықты бір-ақ ырғып.
Маяны самұрық қонды тасқа апарып,
Ер Әзім шыға келді ішін жарып.
Адамзатты көрген соң бұдан шошып,
Отырды самұрық құс аулақ барып.
Жалтаңдап Әзім шықты тау басына,
Тапты топырақ, толтырды дорбасына.
Қап толған соң, арқанға мықтап байлап,
Тау басынан жіберді атасына.
Жіберді әлгі қапты жерге атып,
Антұрған шал дәулетке қалды батып.
Қап жерге түскеннен соң, дінсіз кәпір
Арқанды алып кетті жұла тартып.
Айрылып арқанынан Әзім қалды,
- Арқанды неге алдың! - деп, айғай салды.
- Талайды осы тауға тастағанмын,
Соның бірі болдың - деп, кете барды.
Сұм шалдың дінсіздігін сонда білді,
Қарамай, бір қайрылмай, жүре берді.
Кәпірдің қайрылмасын білгеннен соң,
Жүгіріп жалтыр тастан жол іздеді.
Көрді, білді ол таста жолдың жоғын,
Сонан соң қамдап бақты қарны тоғын.
Азырақ жеміс тауып жеді дағы,
Көрмекке жата кетті хақ бұйрығын.
Күн де батты, бір жерге Әзім жатты,
Күн батқан соң жан-жағы салдыр.
Қараса қаптап жүрген бәрі айдаһар,
Сонда да біраз жатып ұйықтап қапты.
Ұйықтап кетіп, шошынып тез оянды,
Жұтқалы көрді келген айдаһарды.
Не де болса тәуекел қылды дағы,
Қанжармен қақ басынан шауып қалды.
Өзі де бір тарапқа ыршып кетті,
Бір биік ағаш көрген, соған жетті.
Биік жерде болайын деді дағы,
Сол түні ағаш басын мекен етті.
Әр-бері жатты-дағы, ұйықтап қалды,
Шаршаған ғой, күн шыға зорға оянды.
Қараса басқа айдаһар жоғалыпты,
Өзі шапқан таныды айдаһарды.
Ойлады тірі болса кетпес пе еді?
Өлген ғой мына айдаһар деп ойлады.
Ағаштан түсе қалып айдаһарға,
Қолына қанжар алып жетіп барды.
Көрді, білді айдаһар тірі емесін,
Тәңірі ұзын жаратқан сом денесін.
Қанжармен таспадай қып тіліп алып,
Аз ұқалап кептірді жон терісін.
Жалғап-жалғап, бір ұзын арқан етті,
Ер Әзім осылайша талап етті.
Бір ұшын тасқа байлап жібергенде,
Түсетұғын орнына әбден жетті.
Ер Әзім тәуекел қып жаннан күсіп,
Арқаннан ұстады да, кетті түсіп.
Қарақат жеп, мойыл жеп, судан ішіп,
Өзенді құлдады да жүгірді ұшып.
Үш қонып, төртінші күн белден асты,
Ол күні алтынды үйге душарласты.
Тау басынан түсірген тәуекелмен
Сол үйге кірмек болып қадам басты.
Қақпадан кірді ішкері қадам басып,
Бір үйінен өрледі бір үйге асып.
Тілдесерге еш адам жолықпады,
Төрдегі үйге кірді есік ашып.
Екі сұлу қыз отыр төрдегі үйде,
Ондай сұлу көрген жоқ бүтін елде.
Екі қыз шатраш ойнап, білмей қалды,
Кірді де тұра қалды орта жерде.
Екі қыз мұны көрді бас көтеріп,
Адамзатқа таңырқап, тұрды елеріп.
- Ей, жігіт, түсің жақсы жан екенсің
Жүр едің жәдігөйге не қып еріп?
Сөйледі Әзім дағы аянбай-ақ:
- Мен ғаріп бишарамын жүрген саяқ.
Әуелде өзі көрген бар қысаны
Сөйледі бірін қоймай бастан аяқ.
Екі қыз естіп білді Әзім жайын,
Есіркеп, мүсіркейді айтқан сайын:
- Сен бізге бауыр болып, тұр осында,
Не керектің қылалық бәрін дайын.
Құп болсын, олай болса, апаларым!
Дүниенің тартып жүрмін жапаларын.
Сағынсам, өз еліме жеткізе ме,
Айтсаңыз, мархаматты аталарың?
- Көңілді бос суытпа біздей қыздан,
Сізге уәде біздерге тәңірі айтқызған.
Шыдағанша шыдап бақ қасымызда,
Қайтпағың келер біздің қолымыздан.
Сені біз жар етпейміз, бауыр еттік,
Достықпен жүрек еріп тәуір еттік:
Түбінде сен тұра алмас болсаң мұнда,
Еліңе жеткізуге біз де жеттік.
Құп болады десті де, серт байласты,
Қатты-қатты айтысып уағдаласты.
Көңілінде қара жоқ, ақ ниетпен
Тым жақын дос болуға ыңғайласты.
Күн жаңғырып, бойына қуат енген.
Алтынды үйдің ішінде еркеленген.
- Жан-жағын қалай сайран қылсаң еркің,
Жалғыз-ақ бір есікке кірме, - деген.
Екі қыз кетіп бір күн, қалды Әзім,
Салған жоқ қыздар оның көңліне ажым.
Тал түсте бағанағы кірме деген
Есікке кіріп кетті - бар ма лажың?
Кірсе, ар жағы дөңгелек қалың ағаш,
Ішінде бір қауыз бар ернеуі тас.
Бұлбұл сайрап, миуасы салбырап тұр,
Салтанатын түгендей айтып болмас.
Тас ернеуі - меруерт, ол көрінген,
Кеткісі келмес жанның мұны көрген.
Ер Әзім тамашалап қарап тұрса,
Бір түрлі таңғажайып құстар келген.
(Аяғы бітпей қалған)