Көз жұмғанша дүниеден
Иманын айтып кеткен-ай!
“Бейсенбі ме бүгін?” — деп,
Жұмаға қарсы өткені-ай!
Жер күңіреніп, жұрт шулап,
Ағайын түгел жеткені-ай!
Жамиғат тоңбай күн жылып,
Тәңірім рақым еткені-ай!
Ием қабыл алды-ақ деп,
Көңіліме қуат біткені-ай!
Қуаттанып бақсам да,
Күнәлі нәсіп түтпеді-ай.
Ата тегі мұндағы—
Орта жүздің ұлығы;
Ана тегі ондағы —
Өзен судың тұнығы.
Екі асылдан қосылған
Сом алтынның сынығы.
Өлгенше естен қалмайды
Өзгеше біткен қылығы.
Қызыл балақ, қыранның
Балапанын дерт алды.
Жеміс ағаш, бәйтерек
Балдырғанын өрт алды.
Артына белгі тастамай,
Жал құйрығын келте алды.
Ағайынды тойғызбай,
Аз күн қоймай, ерте алды.
Көп жасамай, көк орған,
Жарасы үлкен жас елім.
Күн шалған жерді тез орған,
Күншіл дүние қас өлім.
Артына белгі қалдырмай,
Бауыры қатты тас өлім.
Жыламайын десе де,
Шыдарлық па осы өлім?
Орамды тілді ауыздым,
Ақылға жүйрік маңыздым,
Көп жасамай тез кетіп,
Көзімнің жасын ағыздың.

Тау жебелеп жортады көк бөрілер,
О-дағы ат артына бөктерілер,
Қиыр жайлап, шет қонған ағайының,
Талай жанның көзіне жек көрінер

Ж ы л т ы р
Әр кімнің бір жары бар басы байлы,
Қызылсу Шарға құймай тасымайды.
Жаманға жақсы қолы ұжымақтай,
Әлханжан бері таста насыбайды.
А б а й
Ханым сен, қарашың мен, басы байлы,
Ханы жақсы болса, қарашысы жасымайды.
Жаманға жақсы қолы ұжымақтай,
Әлханжан бері таста насыбайды.

Н а р м а н б е т
Нәпсі жел, көңіл өзен толқын ұрған,
Ми патша, ақыл дария кеңес құрған.
Таупықсыз ақыл мақұл болмайды екен,
Білмесең, құр суретсің бекер тұрған.
А б а й
Сөз самал, өлең дария толқын ұрған,
Ми патша, ақыл уәзір кеңес құрған
Ғылымсыз ақыл таупық болмайды екен,
Болмаса құр суретсің бекер тұрған.

Ы б ы р а й  А л т ы н с а р и н
Адам көркі бастағы,
Маңдайдағы қастары.
Кеңшілікте әркім дос,
Таршылықтағы қайрылған
достағы.
А б а й
Бес мүшеден бөлекше бас та өзгеше,
Қиғаш біткен маңдайда қас та өзгеше.
Кеңшілікте дос та дос, қасың да дос,
Таршылықта қайрылған дос та өзгеше.

Адам — бір боқ көтерген боқтың қабы,
Боқтан сасық боласың өлсең тағы.
Мені мен сен тең бе деп мақтанасың,
Білімсіздік белгісі—ол баяғы.
Кеше бала ең, келдің ғой талай жасқа,
Көз жетті бiр қалыпта тұра алмасқа.
Адамды сүй, алланың хикметін сез,
Не қызық бар өмірде онан басқа?!

Адамның кейбір кездері.
Көңілде алаң басылса;
Тәңірінің берген өнері
Көк бұлыттан ашылса;
Сылдырлап өңкей келісім
Тас бұлақтың суындай,
Кірлеген жүрек өзі ішін
Тұра алмас әсте жуынбай.
Тәңірінің күні жарқырап,
Ұйқыдан көңіл ашар кез.
Қуатты ойдан бас құрап,
Еркеленіп шығар сөз.
Сонда ақын белін буынып,
Алды-артына қаранар.
Дүние кірін жуынып,
Көрініп ойға сөз салар.
Қыранша қарап қырымға,
Мұң мен зарды қолға алар.
Кектеніп надан зұлымға,
Шиыршық атар, толғанар.
Әділет пен ақылға
Сынатып көрген-білгенін
Білдірер алыс, жақынға
Солардың сөйле дегенін.
Ызалы жүрек, долы қол,
Улы сия, ащы тіл,
Не жазып кетсе, жайы сол,
Жек көрсеңдер өзің біл.

Адасқанның алды — жөн, арты — соқпақ,
Оларға жөн арамның сөзін ұқпақ.
Қас маңғаз малға бөккен кісімсініп,
Әсте жоқ кеселді істен биттей қорқпақ.
Бір аршопке шапаны сондай шап-шақ,
Мүшесінен буынып, басады алшақ.
Қарсы алдына жымырып келтірем деп,
Ақ тымақтың құлағы салтақ-салтақ.
Жаздыкүні ақ бөркі бүктелмейді-ақ,
Қолында бір сабау бар о-дағы аппақ,
Керегеге сабауды шаншып қойып,
Бөркін іліп, қарайды жалтақ-жалтақ.
Қу шалбар қулығына болған айғақ,
Тізесін созғылайды қалталанса-ақ.
Ұстаудағы кісідей мезгілі бар,
Күні бойы шешініп, бір т...-ақ.
Тірі жанға құрбы боп жап-жасында-ақ,
Қалжыңдамақ, қасынбақ, ыржаңдамақ,
Бет-аузын сөз сөйлерде жүз құбылтып,
Қас кермек, мойын бұрмақ, қоразданбақ.
Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын түзер біреу жоқ, сыртын түзеп,
Бар өнері — қу борбай, сымпыс шолақ.
Олардың жоқ ойында малын бақпақ,
Адал еңбек, мал таппақ, жұртқа жақпақ.
Жалғыз атын терлетіп, ел қыдырып,
Сәлемдеспей, алыстан ыржаң қақпақ.

Алла деген сөз жеңіл,
Аллаға ауыз жол емес.
Ынталы жүрек, шын көңіл
Өзгесі хаққа қол емес.
Дененің, барша қуаты
Өнерге салар бар күшін.
Жүректің ақыл сауаты
Махаббат қылса тәңірі үшін.
Ақылға сыймас ол алла,
Тағрипқа тілім қысқа аћ!
Барлығынша шүбәсіз,
Неге мәужүт ол қуа.
Ақыл мен хауас барлығын
Білмейді жүрек,сезедүр,
Мұтәкәллимин мантикин
Бекер босқа езедүр.

Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
Рас сөз ешуақытта жалған болмас,
Көп кітап келді алладан, оның төрті,
Алланы танытуға сөзі айрылмас.
Әманту оқымаған кісі бар ма?
Уәктубићи дегенмен ісі бар ма?
Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер,
Жарлықпен ол сіздерге, сіз де оларға...
Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді,
Оларға кез-кезімен нәби келді.
Қағида шариғаты өзгерсе де,
Тағриф алла еш жерде өзгермеді.
Күллі махлұқ өзгерер, алла өзгермес,
Әћли кітап бұл сөзді бекер демес.
Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен
Бос сөзбенен қастаспай түзу келмес.
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп
Және хақ жолы осы деп әділетті.
Осы үш сүю болады иманы гүл,
Иманның асылы үш деп сен тахқиқ біл.
Ойлан-дағы, үшеуін таратып бақ,
Басты байла жолына, малың түгіл.
Дін де осы шын ойласаң, тағат та осы,
Екі дүние бұл тасдиқ— хақтың досы.
Осыларды бұзатын және үш іс бар:
Пайда, мақтан, әуесқой онан шошы.
Руза, намаз, зекет, хаж—талассыз іс,
Жақсы болсаң, жақсы тұт бәрін тегіс.
Бастапқы үшін бекітпей, соңғы төртті
Қылмағанмен татымды бермес жеміс.
Бас жоғары жаралған, мойын төмен,
Қарашы, дене біткен ретімен.
Істің басы — ретін танымақтық.
Иман білмес тағатты қабыл демен.
Имамдар ғибадаттан сөз қозғаған,
Хұснизән мен иманды білді ойлаған.
Иманның тазалығын жақсы ұқтырмай,
Сыртын қанша жуса да, іші оңбаған.
Алла мінсіз әуелден, пайғамбар хақ,
Мү'мин болсаң, үйреніп сен де ұқсап бақ.
Құран рас, алланың, сөзі дүр ол,
Тә'уиліне жетерлік ғылымың шақ.
Алланың, пайғамбардың, жолындамыз,
Ынтамызды бұзбастық иманымыз.
Пайда, мақтан әуесқой — шайтан ісі,
Кәні біздің нәпсіні тыйғанымыз?
Мү'мин болсаң, әуелі иманды бол,
Бендеге иман өзі ашады жол,
Шыр айнал да, таза ойла бір иманды,
Мұнафиқ намаз қылмап па, мағлұм ғой ол.
Алла ішімді айтқызбай біледі ойла,
Бендесіне қастықпен кінә қойма.
Распенен таласпа мү'мин болсаң,
Ойла, айттым, адамдық, атын жойма!

Антпенен тарќайды.
Жиылса кеңеске.
Ор ќазып байќайды
Туа жау емеске.
Анттасып алќайды,
Сен тентек демеске.
Кім антын шайќайды.
Амал жоќ жемеске.
Аз адам шаршайды,
Ебіне көнбеске.
Басы ыңғай ќайќайды,
Амал жоќ өлмеске.
Ел састы аңќайды,
Би тартты егеске.
Жұрт тағы мал жайды
Ой ќылар бермеске.
Өсімге ќол жайды,
Тай алып серкешке.
Алмаса ол тайды,
Дап-дайын көрмеске.
Кедей би жантайды
Сауыр мен өркешке.
Саумаќќа ол байды,
Кеңесер би кешке.
Ќайғы ќып болмайды.
Өкпелеп білмеске.
Сүйтсе де оңбайды,
Бұрынғы түсті еске.
Пысыќтар шалќайды,
Таласып теңдеске.
Бермеске ќағып шонтайды
Өзімен жемдеске.
Таласып тарќайды
Аќшадан төрт-беске.
Бірлікті шайќайды,
Араз бол өнбеске.

Асќа, тойға баратұғын,
Жаны асығып жас жігіт,
Ќолға кетті жауға бір күн,
Тірі адамның ісі — үміт.
Ќозғады жау батыр ерді,
Жауға сойќан салғалы.
Ќалыңдығы ќала берді,
Жатыр еді алғалы.
Асыќсаң да, шырағым,
Саған деген ќұданың
Жазылған ќандай жарлығы,
Есіткен жоќ ќұлағың.
Ќалыңдыќ ќұшып, сүюге
Күйеуіне ынтызар.
Келісімен тиюге
Дайындалған ойы бар.
Көйлегін аќтан тіккіштеп,
Күні-түні демалмай,
Бітіруге жүр күштеп.
Асыќќансып, тоќталмай.
Сен асыќќан екен деп,
Алла әмірін өзгертпес.
Айтќаның болар ма екен деп,
Мен ќорќамын, көз жетпес,
Жара басты кеудені,
Жаудан өлді ар үшін,
Ескермей өзге дүниені,
“Аћ!” деп өтті жар үшін.
Жамандыќ тұрмас күттіріп,
Ел есітті, ќыз білді,
Аќ көйлекті бітіріп,
Кебінім деп киді, өлді...
Ќол жетпеген некені
Сүйіп кеткен жан екен.
Көзің неге жетеді,
Ќосылмаќ, онда бар ма екен?
Шыны ғашыќ жар болса,
Неге өлдім деп налымас.
Онда екеуі кез келсе,
Бірін бірі, танымас.

Ата-анаға көз ќуаныш—
Алдына алған еркесі.
Көкірегіне көп жұбаныш,
Гүлденіп ой өлкесі.
Еркелік кетті.
Ер жетті,
Не бітті?
Оќытарсың молдаға оны,
Үйретерсің әрнені.
Медеу етіп ойы соны,
Жаны тыныштыќ көрмеді.
Жасында күтті,
Дәме етті,
Босќа өтті .
Ата көңілі жанбаса бір.
Артыќ өнер шыќпаса
Ел танымай, үй танып ќұр,
Шаруасын да ұќпаса.
Үміті ќайда?
Соны ойла,
Абайла!
Сүйер ұлың болса, сен, сүй,
Сүйінерге, жарар ол.
Сүйкімі жоќ ќұр масыл би
Сүйретіліп өтер сол.
Табылмас ќайла.
Ойбайла
Не пайда?
Зарланарсың, ойланарсың
Не болам деп енді мен.
Ќұрбылардан ќорланарсың,
Тәңірі ісіне сен де көн.
Ќайғысыз бенде
Көрдің бе,
Өміріңде?
Тәңірі сорлы етсе бенде,
Не бітірер ќұр жылап.
Жігері жоќ аќылы кенде,
Жанбасыңнан жат сұлап!
Бір жаман мен бе?
Дедің бе
Көңіліңде?

Ауру жүрек ақырын соғады жай,
Шаршап қалған кеудемде тулай алмай.
Кейде ыстық қан басып кетеді оны,
Дөңбекшіген түндерде тынши алмай.
Қараңғы саңырау қайғы ойды жеңген,
Еркелік пен достықты ауру көрген.
Ақылы жоқ, ары жоқ, шуылдақты
Күнде көріп, тұл бойы жиіркенген.
Тіріліп өткен күнді, тағы шөлдеп,
Осы күнді күн демес қарғап, міндеп.
Кейде тілеп бақ пенен тағы тыныштық,
Кейде қайғы, азапты тағы да іздеп
Кейде ойлайды жылауға қайғы зарын,
Тынышсыз күнде ойлаған дерттің бәрін
Кейде онысын жасырар жұрттан ұрлап,
Кетірер деп мазақтап беттің арын.
Ауру жүрек ақырын соғады жай,
Өз дертін тығып ішке, білдіре алмай,
Кейде ыстық тағы да қан басады,
Кейде бір сәт тыншығар үн шығармай.

Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей
Тоқ тұра алмас дәмдіден дәмді іздемей.
“Бір тойған — шала байлық” деген қазақ,
Ет көрінсе, қайтеді күйсей бермей?
Еңбек жоқ, харекет жоқ қазақ кедей
Тамақ аңдып қайтеді тентіремей?
Ет пен қымыз сықылды ас жоқ дейді,
Ол немене жоқтықтың әсері емей?
Ет, қымыз тамақ болса әркімге арзан,
Тәтті дәмді іздер ең онан да арман.
Өз пұлыңмен халің жоқ күнде тояр,
Құлдық ұрып асайсың асы бардан.
Өз үйіңнен тоярға қолың қысқа,
Ас берер ауылды іздеп жүрсің босқа.
Бір жілік пен бір аяқ қымыз берген
Дереу сені жұмсайды бір жұмысқа.
Жалға жүр, жат жерге кет, мал тауып кел,
Малың болса, сыйламай тұра алмас ел.
Қаруыңның барында қайрат қылмай,
Қаңғып өткен өмірдің бәрі де — жел.
Тәуекелсіз, талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек адам болмас.
Есек к...н жусаң да мал тауып кел,
Қолға жұқпас, еш адам кеміте алмас.
Қулық, сұмдық, ұрлықпен мал жиылмас,
Сұм нәпсің үйір болса, тез тиылмас.
Зиян шекпей қалмайсың ондай істен,
Мал кетер, мазаң кетер, ар бұйырмас.
Асаған, ұрттағанға ез жұбанар,
Сенімді дәулет емес сен қуанар.
Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас,
Қардың суы сықылды тез суалар.
Мінер атын, киімін ып-ықшам қып,
Сымбаттанып, сымпиып тамақ аңдып,
Бұраңдап жылы жүзін асқа сатқан
Антұрғанға қосылмай, кел, кет қаңғып.
Күлдіргіштеу, күлкішіл, қалжыңға ұста,
Кезеген ит тым-ақ көп біздің тұста.
Өз үйінен жиреніп, қашып жүрген
Антұрғанға қосылма қапылыста.

Адам деп есеп қылма Ағыбайды,
Анттан қорқып, құдайды танымайды.
Сабын жаққан терідей жылп-жылп етіп,
Шіркін-ай, бір орыннан табылмайды.

Базарға, қарап тұрсам, әркім барар,
Іздегені не болса, сол табылар.
Біреу астық алады, біреу маржан,
Әркімге бірдей нәрсе бермес базар.
Әркімнің, өзі іздеген нәрсесі бар,
Сомалап ақшасына сонан алар.
Біреу ұқпас бұл сөзді, біреу ұғар,
Бағасын пайым қылмай аң-таң қалар.
Сөзді ұғар осы күнде кісі бар ма?
Демекпін жалпақ жұртқа бірдей жағар.
Жазған соң жерде қалмас тесік моншақ,
Біреуден біреу алып, елге тарар.
Бір кісі емес жазғаным, жалпақ жұрт қой
Шамданбай-ақ, шырақтар, ұқсаң жарар.
“Ит маржанды не қылсын” деген сөз бар,
Сәулесі бар жігіттер бір ойланар.

Байлар жүр жиған малын қорғалатып,
Өз жүзін онын беріп алар сатып,
Онын алып, тоқсаннан дәме қылып,
Бұл жұртты қойған жоқ па құдай атып.
Барып келсе Ертістің суын татып,
Беріп келсе бір арыз бұтып-шатып,
Елді алып, Еділді алып есіреді,
Iсіп-кеуіп, қабарып келе жатып.
Әрі-бері айналса аты арықтап,
Шығынға белшесінен әбден батып.
Сұм-сұрқия, қу, білгіш атанбаққа,
Құдай құмар қылыпты қалжыратып.
Қорғаласа, қорықты деп қоймаған соң,
Шаптырады қалаға бай да андатып.
Күшті жықпақ, бай жеңбек әуел бастан,
Қолға түсер сілесі әбден қатып.
Жаны аяулы жақсыға қосамын деп,
Әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып.

Ажының жаќсы-аќ ќызы едім,
Жетістірем деп алды.
Тілеуін түзден тілесе,
Баста мені неге алды?
Сол желіккеннен желігіп,
Жынды сары жоғалды.
Ойбайлаған болайын-ай,
Жоќтамасам, обал-ды.

Бай сейілді,
Бір бейілді
Елде жаќсы ќалмады.
Елдегі еркек,
Босќа селтек
Ќағып елін ќармады.
Жөнді, жөнсіз,
Сөз теңеусіз,
Бас пен аяќ, бір ќысап.
Ұрысса орыс,
Елге болыс
Үйден үрген итке ұсап.
Өзі ұлыќќа
Кәдір жоќќа
Ќарамай,
Өз халќына.
Сөз ќайырмай,
Жөнді айырмай,
Жұртќа шабар талпына.
Танымадыќ,
Жарымадыќ
Жаќсыға бір іргелі.
Ќолына алып,
Пәле салып,
Аңдығаны өз елі.
Шашты малын,
Берді барын
Боларында жұртына.
Еміреніспес енді піспес,
Ұќсамас еш сыртына.
Ел де жаман,
Ер де жаман —
Аңдығаны өз елі.
Елде сияз,
Ойда ояз,
Оңбай-аќ тұр әр түрі.
Кетті бірлік,
Сөнді ерлік,
Енді кімге беттемек?
Елің — ала,
Отты шала,
Тайса аяғың, кім көмбек?
Өтті өмірім
Ќайтты көңілім
Бұл дүниенің ісіне.
Жасы ќұрбы
Жаны тұрғы
Дос па деген кісіге.
Сөзге емексіп.
Ел керексіп,
Не болады маќтаның?
Бейлі шикі,
Аќылы күйкі,
Осы жұрт па тапќаның?

Балалық өті, білдің бе?
Жігіттікке келдің бе?
Жігіттік өтті, көрдің бе?
Кәрілікке көндің бе?
Кім біледі, байғұстар,
Баяндыдан сөндің бе?
Баянсызға төндің бе?
Әлде, айналып, кім білер,
Боталы түйе секілді
Қорадан шықпай өлдің, бе?

Белгілі сөз: “өлді, өлді”,
Белгісіз оның мекені,
Не халатқа әулірді,
Қайда қандай екені.

Бойы бұлғаң,
Сөзі жылмаң
Кімді көрсем, мен сонан
Бетті бастым,
Ќатты састым,
Тұра ќаштым жалма-жан.
Өз ойында
Тұл бойында
Еш міні жоќ бендесіп,
Түзде мырзаң,
Үйде сырдаң,
Сөзі ќылжаң еркесіп.
Бас ќұрасып,
Мал сұрасып,
Бермегенмен кетісер.
Адам аулап,
Сыпыра саулап,
Байды жаулап жетісер.
Сөз ќыдыртќан,
Жұрт ќұтыртќан,
Антын, арын саудалап,
Бұтты-шатты,
Үй санатты,
Байдан атты алмалап.
Кедейі — ер,
Кеселі зор,
Малды байдан сорлы жоќ.
Аш көмектің,
Жемдемектің,
Босќа әлектің орны жоќ.
Ел ќағынды,
Мал сабылды,
Ұрлыќ, өтірік гуде-гу.
Байы — баспаќ,
Биі саспаќ,
Әулекі аспаќ сыпыра ќу.
Аќы берген,
Айтса көнген
Тыныштыќ іздер елде жоќ.
Аќќа тартќан,
Жөнге ќайтќан,
Аќыл айтќан бенде жоќ.
Әз тұтуға,
Сыйласуға
Ќалмады жан бір татыр.
Сыпыра батыр,
Пәле шаќыр.
Болдың аќыр тап-таќыр.
Су жұғар ма,
Сөз ұғар ма
Сыпыра жылмаң жел буаз?
Айтты — көндім,
Алды — бердім,
Енді өкіндім — өзіме аз.

Болды да партия,
Ел іші жарылды,
Әуремін мен тыя
Дауың мен шарыңды.
Ќұрбыдай ќош тұттым
Жасың мен кәріңді.
Жоќтамай ұмыттым
Аќыл мен нәріңді.
Ортаға кеп салдым
Өзімде барымды.
Япырмау, неңді алдым,
Сау ќоймай арымды?
Ойымнан ой бөліп,
Ќозғадың тамырды.
Көңілге тік келіп,
Кетірдің сабырды.
Ойым да аќ, жарым да аќ,
Кеңімді, тарымды
Ќарасам байымдап
Сөзің сол сарынды
Өсекке салмаңдар
Ойымды, жарымды.
Өлшеуге алмаңдар,
Ойым бек тарылды.
Ұрыңнан асырдың
Сұм тілді ќарынды.
Жасырдым, жасырдым,
Енді айттым зарымды.

Буынсыз тілің,
Буулы сөзің,
Әсерлі адам ұғлына.
Кісінің сөзін
Ұққыш-ақ өзің,
Қисығын түзеп туғрыға.
Сезімпаз көңіл
Жылы жүрек.
Таппадым деп түңілмес.
Бір тәуір дос
Тым-ақ керек,
Ойы мен тілі бөлінбес.

Білектей арқасында өрген бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын.
Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты,
Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін.
Аласыз қара көзі айнадайын,
Жүрекке ыстық тиіп салған сайын,
Үлбіреген ақ етті, ашық жүзді,
Тісі әдемі көріп пе ең қыздың жайын?
Бұраң бел, бойы сұлу,кішкене аяқ,
Болады осындай қыз некен-саяқ.
Піскен алма секілді тәтті қызды
Боламын да тұрамын көргендей ақ.
Егерде қолың тисе білегіне,
Лүпілдеп қан соғады жүрегіңе.
Бетіңді таяп барсаң, тамағына,
Шымырлап бу енеді сүйегіңе.

Білімдіден шыққан сөз
Талаптыға болсын кез.
Нұрын, сырын көруге
Көкiрегінде болсын көз.
Жүрегі — айна, көңiлі — оят,
Сөз тыңдамас ол баяу.
Өз өнері тұр таяу,
Ұқпасын ба сөзді тез?
Әблет басқан елерме
Сөзге жуық келер ме?
Түзу сөзге сенер ме
Түзелмесін білген ез?
“Айтшы-айтшылап” жалынар,
Ұққыш жансып шабынар.
Ұқпай жатып жалығар
Ұйқылы-ояу бойкүйез.
Жас баладай жеңсікқой,
Байлаулы емес ақыл ой,
Ойлағаны — айт пен той,
Ыржаң-қылжаң ит мінез„
Сұлу қыз бен я батыр
Болмаған соң, тәңрі алғыр,
Шығып кетер, я қалғыр,
Оған ақыл — арам без.
Жақсыға айтсаң, жаны еріп,
Ұғар көңіл шын беріп,
Дертiң ішіне ем көріп,
Неге алтынды десін жез.
“Ой, тәңір-айшыл” кер есек,
Қулық, сұмдық не өсек
Болмаған соң, бір есеп —
Мейілі қамқа, мейілі бөз.

Бір дәурен кемді күнге — бозбалалық,
Қартаймастай көрмелік, ойланалық.
Жастықта көкірек зор, уайым жоқ,
Дейміз де ешнәрседен қорғаналық.
Бар ойы — өлең айтып,ән салалық,
Біреуді қалжың, қылып қолға алалық.
Қызды ауылға қырындап үйір болса —
Көңiліне зор қуаныш, бір бадалық.
Демеңдер өнбес іске жұбаналық,
Ақыл тапсақ, мал тапсақ қуаналық.
Қызды сүйсең, бірді-ақ сүй таңдап тауып,
Көрсе қызар, күнде асық — диуаналық.
Жастықта бір күлгенің бір қаралық,
Күлкі баққан бір көрер бишаралық.
Әуелі өнер ізделік қолдан келсе,
Ең болмаса, еңбекпен мал табалық.
Той болса, тон киелік, жүр баралық,
Бірімізді біріміз аударалық.
Ат арықтар, тон тозар, кәдір кетер,
Күлкіні онша күйлеп, шуламалық.
Уайым — ер қорғаны, есі барлық,
Қиыны бұл дүниенің — қолы тарлық.
“Еће-еће”ге елірме, бозбалалар,
Бұл — бес күндік бір майдан ер сынарлық,
Салынба, қылсаң-дағы сан құмарлық,
Алдында уайым көп шошынарлық:
Жарлылық, жалынышты жалтаң көздік,
Сүйкімі, икемі жоқ шалдуарлық.
Әсем салдық өлгенше кiм қыларлық,
Оған да мезгіл болар тоқталарлық.
Ұрлық қылар, тентіреп тамақ асырар
Болмаған соң, жұмыс қып мал табарлық.
Басында әке айтпаса ақыл жарлық,
Ағайын табылмаса ой саларлық,
Қалжыңбассып өткізген қайран дәурен
Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық?
Осы елде бозбала жоқ сөзді ұғарлық,
Жақсы айғырда бие жоқ ат туарлық.
Әйтеуір ақсақалдар айтпады деп
Жүрмесін деп, азғана сөз шығардық.

Біреудің кісісі өлсе, қаралы — ол,
Қаза көрген жүрегі жаралы — ол,
Көзінің жасын тыймай жылап жүріп,
Зарланып неге әнге салады ол?
Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл,
Қыз таныстыр, қызыққа жұрт ыржаңшыл.
Қынаменде, жар-жар мен бет-ашар бар,
Өлеңсіз солар қызық бола ма гүл?
Бала туса, күзетер шылдақана,
Олар да өлең айтар шулап жана.
Бұрынғы жақсылардан өрнек қалған,
Биде тақпақ, мақал бар, байқап қара.
Туғаңда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең.
Өмірдегі қызығың, бәрі өлеңмен,
Ойлансаңшы бос қақпай елең-селең.
Өлеңді айтпақ түгіл ұға алмайсың,
Айтсаң, да, үддасынан шыға алмайсың.
Сен білмейді екен деп айтпасын ба,
Неге мұнша сіресіп құп алмайсын?
Өлең деген — әр сөздің ұнасымы,
Сөз қосарлық, орайлы жарасымы.
Сөзі тәтті, мағынасы түзу келсе,
Оған кімнің ұнасар таласуы?
Қарны тоқ қаса надан ұқпас сөзді
Сөзді ұғар, көкірегі болса көзді
Қадірін жақсы сөздің білер жанға,
Таппай айтпа оған да айтар кезді.
Сый дәметпе, берсе алма еш адамнан,
Нең кетеді жақсы өлең сөз айтқаннан.
Сүйінерлік адамды құрмет қыл,
Аулақ бол әнін сатып нәрсе алғаннан.
Көп топта сөз танырлық кісі де аз-ақ,
Ондай жерде сөз айтып болма мазақ.
Біреуі олай, біреуі бұлай қарап,
Түгел сөзді тыңдауға жоқ қой қазақ.
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бәрі жамау, бәрі құрау.
Әттең дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрінеу тұр-ау!
Мақсатым — тіл ұстартып, өнер шашпақ,
Наданның көзін қойып, көңiлін ашпақ.
Үлгі алсын деймін ойлы жас жігіттер,
Думан-сауық ойда жоқ әуел баста-ақ.

Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында,
Хан да жанын қияды қыз жолында.
Алтын-күміс кигені, қамқа, торғын,
Күтуші қыз-келіншек жүр соңында.
Деген сөз: “Бұқа буға, азбан дуға”,
Хан қарық боп, түсіп жүр айғай-шуға.
Етімді шал сипаған құрт жесін деп,
Жартастан қыз құлапты терең суға.
Сән-салтанат жұбантпас жас жүректі,
Кім де болса тұрғысын көксемек-ті.
Мезгілі еткен, дәуренді қуалаған,
Неғылсын бір қартайған қу сүйекті?
Кәрі жас дәурені өзге тату емес.
Епке көнер ет жүрек сату емес.
Кімде-кім үлкен болса екі мүшел,
Мал беріп алғанменен қатын емес.
Есерлер жас қатынды тұтады екен.
Жас қайғысын білдірмей жұтады екен.
Ортасында бұлардың махаббат жоқ,
Тұсап қойып қашырар бұқа ма екен?
Бай қартайса, малына берер шылбыр,
Мал өмірді жаңғыртпас, құдай ұрғыр.
Біреудің қызын алып малға сатып,
Баяғыны іздеген қандай құрғыр?
Қатыным “қалай” демес ақсақал бай,
Сонымен дос болып жүр апырым-ай!
Қу қатының майысса, мәз боласың,
Шайтанның шәкіртінің қылығын-ай!
Қартаң бай, қатты сақ бол, тілге көнсең,
Мүйіз шығар қатынның тіліне ерсең
Тіпті оңбассың, өзіңе-өзің мәз боп,
Дастарханның байлығын мақтан көрсең.
Кінәсіз бәйбішемен болады араз,
Жастың көңілі жылымас, ол өзіне аз,
Біреуі — көк балдырған, бірі-қурай,
Бір жерге қосыла ма қыс пенен жаз?
Үнемі болмас құйрықты бұлаңдатқан,
Сауырсына шапақтап, сүйіп жатқан.
Екі көңіл арасы — жылшылық жер,
Оны қайтып қосады ол антатқан?

Бәкизатым, шұбарсың,
Оқуға, өзің құмарсың.
Жазайын мен бәйітті,
Танитұғын шығарсың!

Бөстегiм құтылдың, ба Көтiбақтан?
“Күйшiл” деп бабын бiлмей кiнә таққан
Құл табан, кескiл тұмсық Бөстекбайым,
Кiсiге бос берермiн бiр мiн тапқан.

Бөтен елде бар болса,
Ежеттесің, сыйласың,
Сыбырлас, сырлас көп болған.
Көптен тату қимасың.
Басыңа жұмыс түскен күн
Татулықты бұрынғы
Не қылып ол ойласын.
Ашып берер жауыңа
Өзі көрген қоймасын.
Желіккен жауға кез болса,
Араздығы сөз болса,
“Бәрекелді батыр” деп,
“Мықты боп бара жатыр” деп,
Мақтап-мақтап қоздырар.
Ескі досын көргенде,
Есебі жоқ ант ішіп,
Аруақ, құдай айтысып,
Сыр алғалы айттым деп,
Жауыңды алдап қайттым деп,
Құдайдан қорықпай, антұрған
Иман жүзін тоздырар.
Келіп-кетіп көп жүріп,
Мен досыңмын деп жүріп,
Дұшпандығын оздырар.
Алдайды деп жауыңа,
Ел тарттырмай баурына,
Көрінгенді азғырар.
Кеселді болып бітеді
Жақсыға біткен жақындар.
Жау жағадан алған күн
Өздері иттей тақымдар.
Үйде отырып ескенде,
Бәрі шешен қақылдар.
Аулаққа шығып бірінің
Бірі сөзін мақұлдар.
Жау көп болса басыңда,
Бірі қалмас қасыңда.
Жетектесең, табандар.
Далаға шығып өзіңді
Жаттан бетер жамандар.
Жалбарынып күн көріп,
Жақынын сатып, жөн көріп,
Қалтаң-құлтаң амалдар.
Туысқанға кекшілі
Жас баладан бетерді,
Ойлау да жоқ, білу жоқ,
Келер менен кетерді.
Жақынға еріп, мал салмай,
Жауды көріп, жан салмай,
Қайдан ғана біледі
Ауыр менен жеңілдің
Арасымен өтерді?
Жолдас аз боп сасқанда,
Әуел сонан естисің
“Ат үстінен көтерді”.
Ауыр жұмыс кез болса,
Араздығы сөз болса,
Араз кісі болғансып,
Сылтау етер бекерді.
Үйренбейді кісіден
Кіржіңдеп жүріп кекерді.
Оңалып егер алдыңыз,
Әржерден-ақ көбейер
Ажарлыңыз, малдыңыз.
Пәленшені ұрам деп,
Түгеншені қырам деп,
Таршылықта қайраңдап,
Кеңшілікте ойрандап,
Көп батырға қалдыңыз.
Егер тілін алсаңыз,
Бірі қалмас кісіден,
Егер тілін алмасаң,
Бықсып шірір ішінен.
Әркімде-ақ бар ғой туысқан,
Қайсысы жауды қуысқан?
Күн жауғанда қойныңда,
Күн ашықта мойныңда —
Арылмас міндет болған соң,
Әркімнің көңлі суысқан.
Жақсыға біткен ағайын
Өз үйінде кезексіз
Шешен келер сартылдап.
Білетiн бiреу кез келсе,
Сөз таба алмас қалтылдап.
Қалжыңға келер шорқақтау,
Жауға келер қорқақтау,
Еркін жерде ызақор,
Томырық келер тарқылдап.
Әдеппенен тамылжып,
Мінезі тәтті болмайды,
Сасық паңдау келеді,
Қырт мақтаншақ оңбайды,
Кісімсініп жалпылдап.
Біреуге өктем іс қылса,
Өз күшім деп ойлайды.
Егер күші жүрмесе,
Бағанағы жақсының
Қылғаны деп қоймайды.
Жат айбынар ісі жоқ,
Жау айдынар күші жоқ,
Өз еркіне жіберсең,
Ешнәрсеге тоймайды.
Қалжыңы теріс, сөзі—ұрыс,
Айтқан сөзге көнбейді,
Өз тентегін көрмейді,
Қазан бұзар бір қырыс.
Сондай кесел туысқан
Қай жерінен болады
Көңілге медеу, ол тыныс?
Жалығуды пәледен
Жұрт ұмытты біржола.
Шыныменен тамам ел
Кете ме екен ит бола?
Ішкені мас, жеген тоқ,
Уайым айтар біреу жоқ,
Тым болмаса болмады
“Бұлт ала, жер шола”.
Келелі кеңес жоғалды,
Ел сыбырды қолға алды.
Ел ішінде бітімші
Түгел алып қайтпайды
Сұрай келген бір малды.
Ел жамаған билер жоқ,
Ел қыдырып сандалды.
Астыртын барып жолығысқан,
Ақша беріп жалғасқан,
Ақысын әрең, сол алды.
Орыс сыяз қылдырса,
Болыс елін қармайды.
Қу старшын, аш билер
Аз жүрегін жалғайды.
Орыссыз жерде топ болса,
Шақырған кісі бармайды.
Бітім қылып бір кісі
Адал малын алмайды.
Қызығы кеткен ел бағып,
Қисыны кеткен сөз бағып,
Ендігі атқа мінгендер
Күнде ертеңге талмайды.
Бас қосылса арысқа,
Кім шабады намысқа.
Жатқа қарар беті жоқ,
Жалынбай тұрар к... жоқ,
Ісі кетер шалысқа.
Ел бүлігі Тобықты
Көп пысыққа молықты.
Малдының малын көре алмай,
Борышын түгел бере алмай,
Көрінгенге обықты.
Қазақтың, малын сапырып,
Көп бәлеге шатылып,
Кесепатқа жолықты.
Өзінен шыққан жақсылар
Түзей алмай зорықты.
Бөтен елдің адамы
Тынбаған соң арамы,
Көңілі әбден торықты.
Сәудегер қашты бұл елден,
Несиесін жия алмай.
Бұралқылар сандалды,
Жуандарға сия алмай.
Сыйымсыз болды алашқа,
Барымтасын тыя алмай.
Нанымы жоқ, анты бар,
Ел нұсқасы кетті ғой,
Елмін деген салты бар.
Әлі күнге уайым
Қылған жан жоқ ұялмай.

Домбыраға қол соқпа
Шымырлатып бір-бірлеп.
Жүрегім, соқпа, кел тоқта,
Жас келер көзге жүр-жүрлеп.
Қайғылы көңілім қайдағы
Бұрынғымды жаңғыртар.
Қайратты алып бойдағы,
Басымды қайғы қаңғыртар.
Онан да жылы жүзіңмен
Кел, жарым, қара бетіме.
Жылы тәтті жауап айт
Іштегі қайғы дертіме.
Іштегі ескі жалынды
Сөндір жаңа қылықпен.
Сөйлесші жақсы, жағымды
Мендей көңілі сынықпен.
Сынық көңілім көп кешер,
Майда қолмен ұстаса.
Көңілге түрлі ой түсер,
Әр тереңге нұсқасаң.
Күйлі, күйсіз бәйгеге
Қажыды көңілім көп шауып.
Көп қинамай әрнеге,
Енді семірт жем тауып!

Саудайы-ай сауды алмадың-ау, сырқауды алып,
Бір пәлеге жолықтың шырқау барып,
Алажаздай көгалды бір көрмедің,
Сары жұртқа қондың бір ірге аударып?

Ем таба алмай,
От жалындай
Толды ќайғы кеудеге,
Сырласа алмай,
Сөз аша алмай
Бендеге.
Босќа ұялып,
Текке именіп
Кімді көрсем, мен сонан,
Бетті бастым,
Ќатты састым,
Тұра ќаштым
Жалмажан.
Ұйќы,тамаќ
Ќалды дым-аќ,
Керегі жоќ іс болып.
Жай жатпағым
Тыныш таппағым
Күш болып.
Жас жүрегім
Жанды менің
Жайтаба алмай, япырым!
Өзің онда
Жаќсы жолға
Аќырын.
Жас теректің
Жапырағы
Жамырайды, соќса жел
Түсті мойын,
Толды ќойын,
Аќты сел.
Мен паң едім,
Бейќам едім
Ешнәрседен ќайрысыз,
Тез дерттендім,
Кейде өртендім,
Кейде мұз.

Еріксіз түскен ылдидан,
Еркіңмен шығар өр артық.
Қорлықпен өткен өмірден,
Көсіліп жатар көр артық.

Ойланып ойға кеттім жүз жылғы өткен,
Тон қабаттап, кигенім — шидем шекпен,
Жейде-дамбал ақ, саңнан, жарғақ шалбар,
Жырым балақ матамен әдіптеткен.
Мықшима аяғымда былғары етік,
Киіз байпақ тоңдырмас ызғар өтіп.
Үлкен кісе жанымда жез салдырған,
Шақпағым, дәндәкуім жарқ-жұрқ етіп,
Күләпәра басымда, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ.
Қалмақы қара үзеңгі, биік қасты ер,
Қанжығамда байлаулы жіптен шідер,
Жарғақ жастық көпшігім жезді пыстан
Бір келісті сайманым топқа мінер.

Есіңде бар ма жас күнің,
Кімді көрсең — бәрі дос.
Махаббат, қызық, мал мен бақ,
Көрінуші еді досқа ортақ.
Үміт жақын, көңіл ақ,
Болар ма сондай қызық шақ?
Құдай-ау, қайда сол жылдар,
Махаббат, қызық мол жылдар?!
Ақырын, ақырын шегініп,
Алыстап кетті-ау құрғырлар.
Жалынасың, боқтайсың,
Сағынасың, жоқтайсың
Махаббат кетті, дос кетті,—
Жете алмайсың, тоқтайсың.
Көзіме жас бер, жылайын,
Шыдам бер, сабыр қылайын
Жаралы болған жүрекке
Дауа бер, жамап сынайын.

Жаздыкүн шілде болғанда,
Көкорай шалғын, бәйшешек
Ұзарып өсіп толғанда;
Күркіреп жатқан өзенге
Көшіп ауыл қонғанда:
Шұрқырап жатқан жылқының
Шалғыннан жоны қылтылдап,
Ат, айғырлар, биелер
Бүйірі шығып, ыңқылдап,
Суда тұрып шыбындап,
Құйрығымен шылпылдап,
Арасында құлын-тай
Айнала шауып бұлтылдап,
Жоғары-төмен үйрек, қаз
Ұшып тұрса сымпылдап.
Қыз-келіншек үй тігер,
Бұрала басып былқылдап,
Ақ білегін сыбанып,
Әзілдесіп сыңқылдап.
Мал ішінен айналып,
Көңiлі жақсы жайланып,
Бай да келер ауылға,
Аяңшылы жылпылдап.
Сабадан қымыз құйдырып,
Ортасына қойдырып
Жасы үлкендер бір бөлек
Әзілдесіп сылқылдап.
Жалшы алдаған жас бала
Жағалайды шешесін:
Ет әпер деп қыңқылдап.
Көлеңке қылып басына,
Кілем төсеп астына,
Салтанатты байлардың
Самаурыны бұрқылдап.
Білімділер сөз айтса,
Бәйгі атындай аңқылдап,
Өзгелер басын изейді,
Әрине деп мақұлдап.
Ақ көйлекті, таяқты
Ақсақал шығар бір шеттен:
Малыңды әрі қайтар деп,
Малшыларға қаңқылдап.
Бай байғұсым десін деп,
Шақырып қымыз берсін деп,
Жарамсақсып, жалпылдап.
Шапандарын белденген,
Асау мініп теңселген,
Жылқышылар кеп тұрса,
Таңертеңмен салпылдап.
Мылтық атқан, құс салған.
Жас бозбала бір бөлек
Су жағалап қутыңдап.
Қайырып салған көк құсы,
Көтеріле бергенде,
Қаз сыпырса жарқылдап.
Өткен күннің бәрі ұмыт,
Қолдан келер қайрат жоқ,
Бағанағы байғұс шал
Ауылда тұрып күледі,
Қошемет қылып қарқылдап.

Жазғытұры ќалмайды ќыстың сызы,
Масатыдай ќұлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаздың көркі енеді жыл ќұсымен,
Жайраңдасып жас күлер ќұрбысымен.
Көрден жаңа тұрғандай кемпір мен шал
Жалбаңдасар өзінің тұрғысымен.
Ќырдағы ел ойдағы елмен араласып,
Күлімдесіп, көрісіп, ќұшаќтасып.
Шаруа ќуған жастардың мойны босап.
Сыбырласып, сырласып, мауќын басып.
Түйе боздап, ќой ќоздап—ќорада шу,
Көбелек пен ќұстар да сайда ду-ду.
Гүл мен ағаш майысып ќарағанда,
Сыбдыр ќағып, бұлаңдап ағады су.
Көл жағалай мамырлап ќу менен ќаз,
Жұмыртќа іздеп, жүгіріп балалар мәз.
Ұшќыр атпен зырлатып тастағанда,
Жарќ-жұрќ, етіп ілінер көк дауылпаз.
Ќұс ќатарлап байлаған ќанжығаға
Ќыз бұраңдап жабысып, ќылады наз.
Жазға жаќсы киінер ќыз-келіншек,
Жер жүзіне өң, берер гүл-бәйшешек.
Ќырда торғай сайраса, сайда бұлбұл,
Тастағы үнін ќосар байғыз, көкек.
Жаңа бұлмен жамырап саудагерлер,
Диханшылар жер жыртып, егін егер,
Шаруаның біреуі екеу болып,
Жаңа төлмен көбейіп дәулет өнер.
Безендіріп жер жүзін тәңірім шебер,
Мейірбандыќ, дүниеге нұрын төгер.
Анамыздай жер иіп емізгенде
Бейне әкеңдей үстіңе аспан төнер.
Жаз жіберіп, жан берген ќара жерге
Рахметіне алланың көңіл сенер.
Мал семірер, аќ, пенен ас көбейер,
Адамзаттың көңілі өсіп көтерілер.
Ќара тастан басќаның бәрі жадырап,
Бір сараңнан басќаның бейлі енер,
Тамашалап ќарасаң тәңірі ісіне,
Бойың балќып, ериді іште жігер.
Кемпір-шал шуаќ іздеп, бала шулар,
Мал мазатсып, ќуанып, аунап-ќунап.
Жыршы ќұстар әуеде өлең айтып,
Ќиќу салар көлдегі ќаз бен ќулар.
Күн жоќта кісімсінер жұлдыз бен ай,
Ол ќайтсін ќара түнде жарќылдамай,
Таң атќан соң шығарын күннің біліп,
Өңі ќашар, бола алмас бұрынғыдай.
Күн— күйеуі, жер — ќалыңдыќ сағынысты,
Ќұмары екеуінің сондай күшті.
Күн ќырындай жүргенде көп ќожандап,
Күйеу келді — ай, жұлдыз к.... ќысты.
Ай, жұлдызға жылы жел хабар беріп,
Жан-жануар ќуанар тойға елеріп.
Азалы аќ көрпесін сілке тастап.
Жер күлімдер, өңіне шырай беріп.
Күн күйеуін жер көксеп ала ќыстай,
Біреуіне біреу ќосылыспай,
Көңілі күн лебіне тойғаннан соң.
Жер толыќсып, түрленер тоты ќұстай.
Адам тіктеп көре алмас күннің көзін,
Сүйіп, жылып тұрады жан лебізін.
Ќызыл арай сары алтын шатырына
Күннің кешке кіргенін көрді көзім.

Жалын мен оттан жаралып,
Жарқылдап Рағит жайды айдар.
Жаңбыры жерге таралып,
Жасарып шығып гүл жайнар.
Жайына біреу келсе кез,
Белгілі жұмыс, сор қайнар.
Қуаты күшті нұрлы сөз,
Қуатын білген абайлар.
Жалын мен оттан жаралған
Сөзді ұғатын қайсың бар?
Партия жиып, пара алған,
Бейілді кедей байсыңдар.
Қулық пенен құбылдан
Жалықсаң, жақсы жансыңдар.
Түзелмесе шұғылдан,
Арсылдар да қалшылдар.
Несі өмір,
Несі жұрт?
Өңшең қырт,
Бас қаңғырт!

Жапырағы қуарған ескі үмітпен
Қиял қып өмір сүріп, бос жүріппін.
Жыбыр қағып, көңілді тыншытпайды,
Қашанғы өтіп кеткен бұлдыр көп күн.
Ой, дәурен өмір емес, бір көрген тус,
Ойға тойма, қызықты қиялдан күс.
Қарашы, өз бойыңа түгел ме екен,
Ыстық жүрек, өң-шырай, қуат пен күш?
Төңкеріліп құбылған, жұрт— бір сағым,
Шынға шыңдап, қоса алмас ынтымағын.
Көптің аузын күзетсең, күн көрмейсің,
Өзіңді өзің күзет, кел, шырағым!

Жарқ етпес қара көңілім не қылса да,
Аспанда ай менен күн шағылса да,
Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық табылса да.
Сорлы асық сарғайса да, сағынса да,
Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да,
Шыдайды риза боып жар ісіне
Қорлық пен мазағына табынса да.

Жастыќтың оты жалындап.
Жас жүректе жанған шаќ.
Талаптың аты арындап,
Әр ќиынға салған шаќ.
Уайым — аз, үміт — көп,
Ет ауырмас бейнетке,
Бүгін-ертең жетем деп
Көңілге алған дәулетке.
Ќайратпен кіріп, жалынбай,
Аќылмен тауып айласын,
“Мен ќалайға?” салынбай,
Жылы жүзбен жайнасын.
Ќайратќа сеніп ќаќтыќпай,
Жазасын тауып жауласар,
Ќатынша тілмен шаптыќпай,
Майданға шыќса жарасар.
Жалыны ќайтар дененің.
Үнемі тұрмас осы шаќ.
Талайғы кәрі дүниенің,
Бір кетігін ұстап баќ.
Ќұйрығы шаян, беті адам,—
Байќамай сенбе ќұрбыға!
Жылмаңы сыртта, іші арам
Кез болар ќайда сорлыға.
Достыќќа достыќ — ќарыз іс.
Дұшпаныңа_әділ бол.
Асығыс түбі — өкініш,
Ойланып алмаќ—сабыр сол.
Аќ көңілді жаќсыдан,
Аянбай салыс ортаға.
Аќылы, ары тапшыдан,
Ќу сөзін алма ќолќаға.
Сұмсұрќия, ќу заман,
Гүл көрінер жігітке —
Ќызыќты өмір жайнаған,
Кеудесі толып үмітке.
Бір нәрсені ұнатса,
Ќайта ойланып ќарамас.
Маќтанып жұртты шулатса,
Ќұмары сол ќызба бас.
Сенісерге келгенде,
Сене берер талғамай,
Жұрты ќұрғыр сенгішке
Тұра ма ќулыќ жалғамай?
Ары кеткен алдағыш.
Мені-аќ алда, сөкпейін,
Балы тамған жас ќамыс
Ормасаңшы көктейін
Сені жаќсы көрмесе,
Сенер ме еді сөзіңе?
“Япырмай?..” деп терлесе,
Ар емес пе өзіне?

Жастыќтың оты жалындап.
Жас жүректе жанған шаќ.
Талаптың аты арындап,
Әр ќиынға салған шаќ.
Уайым — аз, үміт — көп,
Ет ауырмас бейнетке,
Бүгін-ертең жетем деп
Көңілге алған дәулетке.
Ќайратпен кіріп, жалынбай,
Аќылмен тауып айласын,
“Мен ќалайға?” салынбай,
Жылы жүзбен жайнасын.
Ќайратќа сеніп ќаќтыќпай,
Жазасын тауып жауласар,
Ќатынша тілмен шаптыќпай,
Майданға шыќса жарасар.
Жалыны ќайтар дененің.
Үнемі тұрмас осы шаќ.
Талайғы кәрі дүниенің,
Бір кетігін ұстап баќ.
Ќұйрығы шаян, беті адам,—
Байќамай сенбе ќұрбыға!
Жылмаңы сыртта, іші арам
Кез болар ќайда сорлыға.
Достыќќа достыќ — ќарыз іс.
Дұшпаныңа_әділ бол.
Асығыс түбі — өкініш,
Ойланып алмаќ—сабыр сол.
Аќ көңілді жаќсыдан,
Аянбай салыс ортаға.
Аќылы, ары тапшыдан,
Ќу сөзін алма ќолќаға.
Сұмсұрќия, ќу заман,
Гүл көрінер жігітке —
Ќызыќты өмір жайнаған,
Кеудесі толып үмітке.
Бір нәрсені ұнатса,
Ќайта ойланып ќарамас.
Маќтанып жұртты шулатса,
Ќұмары сол ќызба бас.
Сенісерге келгенде,
Сене берер талғамай,
Жұрты ќұрғыр сенгішке
Тұра ма ќулыќ жалғамай?
Ары кеткен алдағыш.
Мені-аќ алда, сөкпейін,
Балы тамған жас ќамыс
Ормасаңшы көктейін
Сені жаќсы көрмесе,
Сенер ме еді сөзіңе?
“Япырмай?..” деп терлесе,
Ар емес пе өзіне?

Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ержеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім.
Бұл махрұм қалмағыма кім жазалы,
Қолымды дәп сермесем, өстер ме едім?
Адамның бір қызығы бала деген,
Баланы оқытуды жек көрмедім.
Баламды медресеге біл деп бердім,
Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім,
Өзім де басқа шауып, төске өрледім,
Қазаққа қара сөзге дес бермедім.
Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ,
Түбінде тыныш жүргенді теріс көрмедім.

Жас өспірім замандас қапа қылды,
Сабыр, ар жоқ, аял жоқ, ілді-жұлды.
Тұрлау қылып ешнәрсе басқара алмай,
Сенімі жоқ серменде өңкей жынды.
Жамандық, жақсылық пен — оған бір бәс,
Дін ісін, құдай ісін айыра алмас.
Арын сатып, ант ұрып іздегені —
Бір семіз ат, аяғы бір табақ ас.
Тұрлаусыздың қолынан не келеді?
Ынтасыз қайтіп өнер үйренеді?
Еңбегі жоқ, еппенен мал табам деп,
Сендіре алмай, сене алмай, сенделеді.
Онда оны алдайды, мұнда мұны,
Жанын берсе табылмас сөздің шыны.
Алты жақсы, жүз жылқы болған басы
Бір семіз ат болады оның құны.

Жаќсылыќ ұзаќ тұрмайды.
Жамандыќ, әркез тозбайды.
Үміттің аты елеріп,
Ќос тізгінді созбайды.
Ќос тепкіні салсаң да,
Уайымнан озбайды.
Бір ќайғыны ойласаң,
Жүз ќайғыны ќозғайды,
Жер ќорығыш желгек шал
Желіп жүріп боздайды.
Ќұрсаған бұлт ашылмай,
Аспанның жүзі көгермес.
Үрпейген жүрек басылмай,
Талапты көңіл елермес.
Шырайды ќайғы жасырмай,
Күлкінің ерні кезермес.
Шыдасаң есті ќашырмай,
Ќұлдатып, ќор ќып жібермес.
Кез келсе ќайғы ќат-ќабат,
Ќаңғыртпай ќоймас адамды.
Ќасиетсіз туған— ол да жат,
Күңкілдеп берер сазаңды.
Бәрінен де сол ќымбат,
Ќайтерсің өңкей наданды.
Сыпыра батыр сұм ќұрбәт
Маќтанмен алды мазамды.

Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп.
Ауылдың, жаны — терең сай,
Тасыған өзен күрілдеп.
Қалың ағаш жапырағы
Сыбырласып өзді-өзі.
Көрінбей жердің топырағы,
Құлпырған жасыл жер жүзі.
Тау жаңғырығып, ән қосып
Үрген ит пен айтаққа.
Келмеп пе едің жол тосып
Жолығуға аулаққа?
Таймаңдамай тамылжып,
Бір суынып, бір ысып,
Дем ала алмай дамыл қып,
Елең қағып, бос шошып.
Сөз айта алмай бөгелiп
Дүрсіл қағып жүрегі,
Тұрмап па еді сүйеніп,
Тамаққа кіріп иегі.

Жылуы жоқ бойының,
Жылмиғаны неткені?
Құбылуы ойының—
Кетпей құйтың еткені.
Мұңды, жылмаң пішінін
Кезек киіп, ел жиып
Болыс болса, түсінің,
Түксігін салар тырсиып.
Бір көрмеге тәп-тәтті
Қазаны мен қалбаңы.
Дөң айналмай ант атты,
Бүксіп, бықсып ар жағы.
Сенен аяр түгі жоқ,
Бүгін сыйлас көрініп.
Бүгін жалын, ертең шоқ,
Сөзі мен өзі бөлініп.
Әлі үміт, әлі серт,
Жын сықылды бұзылып.
Қулық емес, бұл бір дерт,
Тұрлауы жоқ құбылып.

Айттым сәлем, қалам қас,
Саған құрбан мал мен бас.
Сағынғаннан сені ойлап,
Келер көзге ыстық жас.
Сенен артық жан тумас,
Туса туар — артылмас.
Бір өзіңнен басқаға
Ынтықтығым айтылмас.
Асыл адам айнымас,
Бір бетінен қайрылмас.
Көрмесем де, көрсем де,
Көңлім сенен айрылмас.
Көзім жатқа қарамас,
Жат та маған жарамас.
Тар төсекте төсіңді
Иiскер ме едім жалаңаш?
Иығымда сіздің шаш,
Айқаласып тай-талас,
Ләззет алсақ болмай ма,
Көз жұмулы, көңіл мас?

Сізде сымбат, бізде ыхлас,
Осы сөзім бәрі рас.
Сіздей жардың жалғанда
Қызығына жан тоймас.
Етің, етке тигенде,
Демің, тиіп сүйгенде,
Тән шымырлап, бой ерiп,
Ішім оттай күйгенде.
Жүрек балқып игенде,
Ішкі сырды түйгенде,
Іздеп табар сұңқармын,
Жарастықты шүйгенде.
Қылығыңда жоқ оғат,
Қарап тойман жүз қабат,
Ыстық тартып барасың
Бір сағаттан бір сағат.
Сіз — қырғауыл жез қанат,
Аш бетіңді, бер қарат,
Жақындай бер жуықтап,
Тамағыңнан аймалат!