Бұл бөлімде сен шағын әңгіме, сипаттау, пікір мәтіні, хабарландыру және хат жазып көресің. Бір ойды әртүрлі жағдайда қалай жеткізуге болатынын салыстырасың.
Қысқа диагностика
Нәтиже қай тақырыпты қайталау керегін ұсынады; ол тақырыптарды жаппайды және баға қоймайды.
Жазуға кіріспес бұрын осы тапсырмаға арналған төрт сұраққа жауап бер:
Кімге жазамын?
Не айтқым келеді?
Оқырман мәтіннен нені түсінуі немесе қандай әрекет жасауы керек?
Қандай формат қолайлы?
Бір хабардың екі нұсқасы
Досыңа: «Сәлем, Әли! Ертең кітапханаға бірге барайық па?»
Мұғалімге: «Сәлеметсіз бе, Айгүл апай! Ертең кітапханада топтық жұмыс орындауға рұқсат бере аласыз ба?»
Екінші үлгіде өтініш нақты әрі сыпайы берілген. Ресми үн міндетті түрде ұзақ, күрделі сөйлемді талап етпейді. Бірінші үлгі де өз жағдайына сай.
Тақырып мәтіннің не туралы екенін көрсетеді. Негізгі ой — сол тақырыпқа қатысты жеткізгің келетін басты тұжырым. Жоспар осы ойды қандай ретпен ашатыныңды белгілейді.
Оқу мысалы
Тақырып: мектептегі кітап алмасу.
Негізгі ой: кітап алмасу ережесін анық түсіндіру керек.
Жоспар: 1) Қандай қиындық бар? 2) Не ұсынуға болады? 3) Ұсынысты қалай тексереміз?
Мақсат өзгерсе, жоспар да өзгереді. Оқиға айтуға арналған жоспарды өтініш хатқа сол күйінде көшірме.
Пікір не түсіндіру мәтінін жаттықтыру үшін үш бөліктен тұратын құрылымды қолданамыз:
Кіріспе: мәселені немесе тақырыпты таныстыру.
Негізгі бөлім: ойды себеппен, мысалмен, түсіндірумен ашу.
Қорытынды: негізгі ойды жинақтау немесе ұсынысты нақтылау.
Бұл барлық жанрға міндетті бір ғана үлгі емес. Қысқа хабарландыруда ақпарат ықшам берілуі мүмкін, көркем әңгіме басқа композициямен құрылуы мүмкін. Қорытындыға түсіндірілмеген үлкен жаңа дәлел қоспай, бұрынғы оймен байланысын сақта.
Оқу тапсырмасына арналған құрастырылған үлгі
M01. Ұсыныс мәтінінің үлгісі
Кітап алмасу сөресін пайдаланғысы келген оқушыға оның ережесі түсінікті болуы керек. Сондықтан сөредегі ақпаратты нақтылауды ұсынамын.
Алдымен кітапты алу мен қайтару тәртібін қысқа параққа жазуға болады. Мысалы, кітаптың атауын қай жерге белгілеу керегі көрсетілсе, оқушы не істеу керегін біледі. Парақты дайындаған соң бірнеше оқушыдан оны оқып, өз сөзімен түсіндіруін сұрайық. Бұл қай тұсын толықтыру керегін байқауға көмектеседі.
Ережені жай ілу жеткіліксіз: оның түсінікті екенін де тексеру қажет. Сынақтан кейін парақты өңдеп, сөреге орналастыруға болады.
Осы тапсырмаларда әр абзацты бір шағын ойдың айналасына жинақтап көр. Абзац ұзындығын тек сөйлем санына қарап бағалама: мазмұн мен байланыс маңызды.
Әлсіз нұсқа: «Кітапханаға бардым. Досым футбол ойнайды. Кітап алдым».
Өңделген нұсқа: «Кітапханаға жаңа әңгімелер жинағын іздеп бардым. Кітапханашы екі жинақ ұсынды. Солардың бірін үйге алдым».
Байланыс құралдары: бір мағыналық тақырып, қажетті қайталау, есімдік, рет пен себепті көрсететін сөздер. «Бірақ» қарсылықты, «сондықтан» нәтиже қатынасын білдіру үшін қолданылсын; оларды мағынаға сай таңда.
Ережені қысқарту керек, себебі оқушы негізгі әрекетті тез табуы тиіс.
Бұл түрлер бір мәтінде араласа алады. Мәтін түрі мен функционалдық стиль бір ұғым емес: оқиғаны әңгімелеу көркем мәтінде де, ақпараттық хабарда да кездесуі мүмкін.
Стильді жеке бір сөзден ғана анықтама. Мақсатты, қатынас жағдайын, адресатты және тілдік белгілерді бірге қара. Төмендегі бес бағыт — осы бөлімге арналған ықшам таныстыру.
Стиль
Басым қызметі
Оқу үлгісіндегі ерекшелік
Ауызекі сөйлеу стилі
Күнделікті қарым-қатынас
Еркін үн, тікелей сұрақ, таныс адамға қарата сөйлеу.
Көркем әдебиет стилі
Бейнелі түрде оқиға, сезім, көрініс беру
Образ, көркем деталь, кейіпкер әрекеті.
Ғылыми стиль
Ұғымды түсіндіру, жүйелі негіздеу
Дәл анықтама, термин, қисынды байланыс.
Ресми іс қағаздары стилі
Іскерлік қатынас пен құжаттық ақпарат
Нақты өтініш, шарт, қалыптасқан құрылым.
Публицистикалық стиль
Қоғамдық мәселені көтеріп, оқырманға ой салу
Автор ұстанымы, дәлел, үндеу.
Стильдердің шекарасы абсолютті емес. Ауызекі стиль «қате сөйлеу» дегенді білдірмейді. Ғылыми мәтін міндетті түрде түсініксіз болмауы керек. Публицистикада деректің дұрыстығы маңызды; әсер ету үшін жалған статистика қосуға болмайды.
Оқу тапсырмасына арналған құрастырылған үлгі
M02. Бір тақырып — бес нұсқа
Тақырып: жазар алдында жоспар құру.
Ауызекі:«Әли, алдымен үш негізгі ойды жазып алайық. Сонда неден бастайтынымызды көреміз».
Көркем:«Дана бос параққа ұзақ қарады. Үш тармақты жоспар жазғанда, шашыраған ойлары бір жолға түскендей болды».
Ғылыми түсіндіру үлгісі:«Мәтін жоспары — мазмұнның негізгі бөліктерін ретімен көрсететін құрылым. Бұл үлгіде үш тармақ мәтіндегі үш негізгі ойды белгілейді».
Ресми өтініш үлгісі:«Топтық мәтіннің жоспарын талқылау үшін кітапханадағы үстелді сабақтан кейін пайдалануға рұқсат беруіңізді сұраймын».
Публицистикалық:«Мектеп газетіне ойлы мәтін ұсынғымыз келсе, алдымен не айтатынымызды анықтайық. Жоспарды талқылау — әр ұсыныстың мәнін ашуға мүмкіндік».
Жанр — мәтіннің нақты қалыптасқан түрі: хат, хабарландыру, мақала, әңгіме сияқты. Стиль — тілдің қолданылу сипаты. Мысалы, хаттың үні адресат пен мақсатына қарай өзгеруі мүмкін.
Оқу тапсырмасына арналған құрастырылған үлгі
M03. Қысқа хабарландыру
Кітап талқылауына шақырамыз
Кездесу бейсенбі күні сағат 15:30-да кітапханада өтеді. Қатысушылар оқыған бір әңгімесін қысқаша таныстырады. Қатысу үшін сәрсенбі күні түске дейін кітапханадағы тізімге аты-жөніңді жаз. Өзіңмен бірге кітап пен дәптер алып кел.
Оқу тапсырмасына арналған құрастырылған үлгі
M04. Сыпайы хат
Сәлеметсіз бе, Айгүл апай!
Топтық мәтін жоспарын талқылау үшін бейсенбі күні сабақтан кейін кітапханада жұмыс істегіміз келеді.Кітапханадағы үстелді пайдалануға рұқсат бере аласыз ба? Қолайлы уақытты хабарласаңыз, жоспарымызды соған сәйкес дайындаймыз.
Рақмет! Оқушылар тобы
Хатқа ойдан шығарылған мақұлдау немесе кепілдік қоспа. «Рұқсат берілді» деген тұжырымды жауап алынбай тұрып жазба. Сөз таңдауда дәлдікке ұмтыл: «Іс-шара керемет болады» деген бағалау нақты шарттың орнын баспайды. «Кездесу 15:30-да басталады» оқырманға әрекетін жоспарлауға көмектеседі.
Осы бөлімдегі қысқа пікір мәтінін жазу үшін жұмыс үлгісі: ұстаным → себеп → мысал не тексерілген дерек → түсіндіру → қорытынды. Бұл барлық эссенің өзгермейтін формуласы емес; тапсырма мен жанрға қарай құрылымды бейімде.
«Меніңше» деп бастау пікірді бірден дәлелдемейді. Мысал неге сенің ойыңды қолдайтынын түсіндір. Өзге ұстанымды қарастырсаң, оны бұрмалама. Күмәнді санды сенімді көріну үшін қоспа.
Оқу тапсырмасына арналған құрастырылған үлгі
M05. Пікір мәтіні
Мен топтық мәтінге жоспар құруды ұсынамын.Жоспар әр қатысушының қай ойды ашатынын алдын ала талқылауға мүмкіндік береді.Мысалы, бір топта екі оқушы кіріспені жазып, негізгі дәлелге ешкім кіріспеген жағдай болуы мүмкін.Міндеттерді жоспармен бөліскенде мұндай олқылықты ертерек байқауға болады.Дегенмен жоспар алғашқы нұсқа жазылғаннан кейін өзгеруі мүмкін.Сондықтан оны дайын мәтінге кедергі жасайтын қатаң тізім емес, жұмысты реттейтін құрал ретінде қолданайық.
Мұндағы топ туралы жағдай — ықтимал оқу мысалы, нақты зерттеу нәтижесі емес.
Бұл бөлімнің жазу циклі: жоспарла → алғашқы нұсқаны жаз → мазмұн мен құрылымды өңде → емле мен рәсімдеуді тексер. Қажет болса, жоспарға қайта орал.
Бастапқы нұсқа: «Біз кітапханаға бардық. Кітапхана жақсы. Біз кітапханада кітапхана туралы сөйлестік. Біздің ойымызша кітапхана жақсы».
Өңделген оқу үлгісі: «Кітапханада топтық мәтіннің жоспарын талқыладық. Әр оқушы бір ұсыныс айтты, содан кейін негізгі ойды таңдадық».
Екінші үлгі нақтырақ, бірақ мұндағы жаңа әрекеттер — осы оқу жағдайына арнайы берілген мәлімет. Нақты біреудің мәтінін өңдегенде оның айтпаған әрекетін ойдан қосуға болмайды. Қайталау кейде байланыс немесе көркем мақсат үшін қажет; барлық қайталанған сөзді автоматты түрде өшірме.
Мәтініңді екі рет қара: алдымен мағына мен құрылымды, кейін тілдік рәсімдеуді тексер.
Мазмұн: мақсатым анық па; маңызды ақпарат жеткілікті ме; дәлелім тұжырымды қолдай ма?
Құрылым: абзацтардың реті қисынды ма; сөйлемдер байланысқан ба; қорытынды негізгі ойға сай ма?
Стиль: адресатқа сай ма; термин түсінікті ме; бағалау сөзі нақты ақпаратты алмастырып тұрған жоқ па?
Рәсімдеу: емле, тыныс белгісі, бас әріп, бос орын тексерілді ме; қолданған дереккөз көрсетілді ме?
Басқа оқушының мәтінін талқылағанда: бір сәтті тұсын ата → нақтылау сұрағын қой → бір өзгеріс ұсын. Адамның өзін емес, мәтіндегі тұсты талқыла.
Батырманы басып, үлгінің қай бөлігі қандай қызмет атқаратынын белгіле. Барлық үлгі оқу тапсырмасына арналып құрастырылған.
Оқу тапсырмасына арналған құрастырылған үлгі
M06. Пікір мәтінінің үлгісі (P24 тапсырмасына)
Мектеп газетінде оқушы пікіріне орын беру керек деп ойлаймын.Оқушылар мектептегі жағдайды күн сайын көріп, өздеріне маңызды мәселелерді атай алады. Газет осы ұсыныстарды түсінікті түрде талқылауға мүмкіндік бере алады.
Мысалы, бір оқушы кітап алмасу тәртібін түсіндіретін парақ ұсынуы мүмкін. Ол ұсыныстың не үшін қажет екенін және қалай тексерілетінін жазса, оқырман оны нақты талқылай алады. Бұл жерде ойды жай мақтау емес, оның орындалу жолын түсіндіру маңызды. Басқа оқушы осы ойға толықтыру айтып, қай тұсын өзгерту керегін көрсетуі мүмкін.
Кейбіреулер газетте пікір көп болса, тексерілмеген мәлімет тарауы мүмкін деп алаңдайды. Бұл қауіпке жауап ретінде әр мәтіндегі дерек пен бағалау пікірін ажыратып, жеке адамды кемсітетін сөздерді алып тастауды ұсынамын. Тексерілмеген тұжырымды дәлелденген факт деп бермеу қажет.
Сондықтан оқушы пікіріне орын ашумен бірге, мәтінді талқылау және өңдеу тәртібін де ойластырайық. Сонда газет тек дайын хабарды жеткізетін орын емес, ұсыныстарды жауапкершілікпен қарастыратын орта бола алады.
Үлгідегі барлық жағдай шартты. Бұл — жалғыз дұрыс жауап емес.
Интерактивтер
«Стильді таңда»
Мақсат: осы нақты тапсырмаға лайық нұсқаны таңдау. Басқа нұсқа өзге контексте қолданылуы мүмкін.
«Артық сөйлемді тап»
«Бір ой — екі адресат»
Жазу шеберханасы
Әр жұмыс үшін: жоспар → алғашқы нұсқа → тексеру парағы → өңделген нұсқа. Көлемдер — осы жаттығулардың ұсынысы; сөз саны сапаны өздігінен анықтамайды. Шеберхана мәтінді сенің орныңа жазбайды.
Есте сақтау карточкалары
Алдымен өзің жауап бер. Содан кейін карточканы аш. Бұл — өзіңді бағалау, емтихан ұпайы емес.
Қорытынды тест
Әр сұрақта бір дұрыс жауап. 16 сұрақ, әр дұрыс жауап — 1 ұпай. Тест жазылған мәтініңнің сапасын толық бағаламайды.
