Қазақ тілі · Бөлімдер / 3-бөлім
Сөйлем құрау
Сөздерді мағынасына сай байланыстыр, ойыңды анық жеткіз және жай сөйлемнен құрмалас сөйлемге дейін құрастырып көр.
Ілгерілеуің осы браузерде сақталады.
Осы бөлімде сөздердің байланысын анықтайсың, сөйлем мүшелерін ажыратасың, сөйлемді толықтырасың, ойларды біріктіресің және түсініксіз қолданысты түзетесің.
Қалаған тақырыптан баста. «Тереңірек» тапсырмалары күрделірек талдауға арналған.
Қай тақырыпты қайталау керек?
Бес сұраққа жауап бер. Нәтиже тек осы тапсырмаларға қатысты ұсыныс береді; мектеп бағасы қойылмайды.
Сөздер қатар тұрса, байланыс бар ма?
Сөз тіркесінде толық мағыналы сөздер мағыналық және грамматикалық жағынан байланысады. Басыңқы сөзден бағыныңқы сөзге сұрақ қоюға болады: кітапты оқыды — нені оқыды? қызықты кітап — қандай кітап?
Салыстыр: «қызықты кітап» — сөз тіркесі; «Айша кітап оқыды» — хабарлайтын сөйлем.
| Байланысу түрі | Мысал | Негізгі белгі |
|---|---|---|
| Қиысу | Мен оқушымын. | бастауыш пен баяндауыштың жақтық байланысы |
| Матасу | оқушының дәптері | ілік пен тәуелдік тұлғалар |
| Меңгеру | кітапты оқу | басыңқы сөз талап ететін септік |
| Қабысу | қызықты кітап | жалғаусыз, қатар орналасу |
| Жанасу | бүгін келді | жалғаусыз байланыс, арасына сөз ене алады |
Қиысу — бастауыш пен баяндауыштың предикативтік байланысы. Оны бағыныңқы-басыңқы қатынастағы сөз тіркесімен теңестірме.
Сөздердің қалыпты орнында баяндауыш көбіне соңында, анықтауыш анықтайтын сөзінің алдында тұрады. Бірақ көркем мәтінде не сөйлеуде орын тәртібі мағыналық екпінге қарай өзгеруі мүмкін. Бұл бөлімдегі құрастыру тапсырмалары нақты берілген үлгіге арналған, барлық сөйлемге ортақ жалғыз реттілік емес.
Кім туралы, не айтылған?
Бастауыш — сөйлемде кім не не туралы айтылғанын білдіретін тұрлаулы мүше. Баяндауыш бастауыштың әрекетін, күйін немесе белгісін білдіріп, ойды тиянақтайды. Баяндауыш тек етістіктен жасалмайды: «Айша — оқушы».
Мысалдар
- «Айша кітап оқыды»: Айша — бастауыш; оқыды — баяндауыш.
- «Айша кітап оқып отыр»: оқып отыр — тұтас күрделі баяндауыш.
- «Мен оқушымын»: мен — бастауыш; оқушымын — зат есімнен болған баяндауыш.
Сөз табы мен сөйлем мүшесін шатастырма: «оқушы» — зат есім; нақты сөйлемде ол бастауыш та, баяндауыш та болуы мүмкін.
Ойға қандай мәлімет жетіспейді?
Тұрлаусыз мүшелер негізгі ойды нақтылайды. Анықтауыш заттың белгісін не қатысын көрсетеді; толықтауыш әрекетке қатысты затты білдіреді; пысықтауыш әрекеттің мезгілін, мекенін, амалын және басқа жағдайын нақтылайды.
«Айша кеше қызықты кітапты оқыды»
- Айша — бастауыш;
- оқыды — баяндауыш;
- кітапты — толықтауыш: нені оқыды?
- қызықты — анықтауыш: қандай кітапты?
- кеше — пысықтауыш: қашан оқыды?
Сөйлемді толықтыр: «Айша оқыды» → «Айша кітапты оқыды» → «Айша кеше қызықты кітапты оқыды». Әр қосылған мәліметтің қызметі бар.
Хабарлайсың ба, сұрайсың ба?
Хабарлы сөйлем хабарлайды, сұраулы сөйлем сұрайды, бұйрықты сөйлем өтініш не бұйрық білдіреді, лепті сөйлем көтеріңкі сезіммен айтылады. Соңғы белгіні тек сөйлем ұзындығына емес, мақсаты мен интонациясына қарай таңда.
| Мақсат | Мысал |
|---|---|
| Хабар | Ертең кездесу өтеді. |
| Сұрау | Ертең кездесу өте ме? |
| Өтініш | Терезені жапшы. |
| Көтеріңкі сезім | Қандай тамаша күн! |
Бұйрықты сөйлем әрдайым леп белгісімен аяқталмайды. Жай өтініш нүктемен де беріледі.
Сөйлем ұзын болса, міндетті түрде құрмалас па?
Жай сөйлем бір предикативтік құрылымға негізделеді. Оның ұзындығы құрмалас екенін анықтамайды. Жалаң сөйлем тұрлаулы мүшелерден құралады; жайылма сөйлемде тұрлаусыз мүше де болады.
«Бала келді» — жалаң. «Бала бүгін мектепке келді» — жайылма.
Тереңірек
| Түрі | Үлгі | Түсіндірме |
|---|---|---|
| Жақты | Кеше келдім. | бастауыш айтылмаса да «мен» деп танылады |
| Жақсыз | Бұл жерде шулауға болмайды. | атау тұлғалы бастауыш қойылмайды |
| Толымды | Мен кітап оқыдым. | ойға қажет мүшелер берілген |
| Толымсыз | — Қайда барасың? — Кітапханаға. | айтылмаған әрекет сұрақтан түсінікті |
| Атаулы | Қыс. Түн. | көріністі, мезгілді атау арқылы береді |
Бұл белгілерді бір ғана тізімдегі өзара қайшы санат деп қарама: сөйлем әртүрлі негіз бойынша сипатталады. Бастауыш көрінбесе, бірден «жақсыз» деп белгілеме.
Тізім, қаратпа және пікірді ажырат
Бірыңғай мүшелер бір сұраққа жауап беріп, бір ортақ мүшемен байланысады. «Айша, Дана және Ержан келді» сөйлемінде үш есім — бірыңғай бастауыштар. Бір сөйлемде бірнеше есімнің болуы оны автоматты түрде құрмалас етпейді.
Қаратпа тыңдаушыға бағытталады: «Дана, бері келші». Қыстырма айтушының көзқарасын білдіреді: «Меніңше, бұл шешім дұрыс». Олар осы қолданыстарда сөйлем мүшесі болмайды.
Тереңірек
- «Керекті құралдар: қалам, дәптер, сызғыш». Жалпылауыш атаудан кейін тізім берілген.
- «Қалам, дәптер, сызғыш — бәрі сөмкеде». Жалпылауыш сөз тізімнен кейін тұр.
Екі ой қандай қатынаста?
Салалас құрмаласта предикативтік бөліктер тең дәрежеде байланысады. Олардың қатынасы жалғаулық пен мағынадан танылады.
| Қатынас | Үлгі |
|---|---|
| Ыңғайлас | Күн шықты, дала жылынды. |
| Қарсылықты | Күн суық болды, бірақ біз серуенге шықтық. |
| Себеп-салдар | Жаңбыр жауды, сондықтан біз үйде қалдық. |
| Талғаулы | Не сен барасың, не мен барамын. |
| Кезектес | Бірде жаңбыр жауады, бірде күн ашылады. |
| Түсіндірмелі | Бір нәрсе анық: біз жұмысты бүгін аяқтаймыз. |
«Сондықтан» салдарды, «өйткені» кейінгі бөлікте себепті енгізеді: «Біз үйде қалдық, өйткені жаңбыр жауды». Жалғаулықтың орны мағынаға әсер етеді.
Бір ой екіншісіне қалай бағынады?
Сабақтаста бағыныңқы бөлік басыңқы бөлікке тәуелді болады. Мысалы: «Сабақ аяқталғанда, оқушылар үйге қайтты». Бағыныңқы бөлік қайтудың мезгілін көрсетеді.
| Қатынас | Үлгі |
|---|---|
| Мезгіл | Сабақ аяқталғанда, біз шықтық. |
| Шарт | Уақытың болса, бізге кел. |
| Қарсылық | Жаңбыр жауса да, біз жолға шықтық. |
| Себеп | Күн суық болғандықтан, біз жылы киіндік. |
| Мақсат | Балалар түсінсін деп, мұғалім мысал келтірді. |
| Қимыл-сын | Ол күлімсіреп, бізге қарады. |
Аралас құрмаласта салалас және сабақтас байланыс қатар кездеседі: «Сабақ аяқталғанда, Айша үйге қайтты, ал Дана кітапханада қалды».
Дәл сөзін келтіресің бе, мазмұнын айтасың ба?
Төл сөзде басқа адамның сөзі дәл беріледі; төлеу сөзде мазмұны айтушының баяндауына бейімделеді. Кім сөйлегенін, жақты және уақыттық қатынасты сақта.
- Төл сөз: Айша: «Мен бүгін келемін», — деді.
- Төлеу сөз: Айша бүгін келетінін айтты.
- Автор сөзі алдымен келген басқа үлгі: Айша айтты: «Мен бүгін келемін».
Бір үлгідегі тыныс белгілерді басқа құрылымға механикалық көшірме.
Түсінікті ме, нақты ма?
Редактор сұрақтары
- Кім не не туралы айтылған?
- Негізгі ой аяқталған ба?
- Қосымша мен баяндауыш тұлғалары сәйкес пе?
- Ойлардың байланысы мағынаға сай ма?
- «Ол», «оның» сияқты сөздердің нені білдіретіні анық па?
Бұл — жазған сөйлемді тексеруге арналған практикалық тәсіл. Толымсыз сөйлем диалогта дұрыс қолданыла алады; оны барлық жағдайда қате деп белгілеме.
Есте сақтау карточкалары
Алдымен өзің жауап бер. Содан кейін карточканы аш. Бұл — өзіңді бағалау, емтихан ұпайы емес.
Ойыңды сөйлеммен жеткізе аласың ба?
Әр сұрақта бір дұрыс жауап бар. Жауап бергеннен кейін түсіндірмелерді қарап, қате кеткен тақырыптарды қайтала.
Бір ойдан шағын мәтінге
Анықтамалық
Сөйлем мүшелері, байланысу түрлері және құрмалас сөйлем қатынастары. Іздеу тек осы бөлімдегі мәлімет бойынша жүреді, бүкіл грамматика бойынша емес.
- Бастауышсөйлем мүшесі
сөйлемде кім не не туралы айтылғанын білдіретін тұрлаулы мүше.
2-тақырып - Баяндауышсөйлем мүшесі
бастауыштың әрекетін, күйін немесе белгісін білдіріп, ойды тиянақтайды. Тек етістіктен жасалмайды: «Айша — оқушы».
2-тақырып - Толықтауышсөйлем мүшесі
әрекетке қатысты затты білдіреді: кітапты оқыды — нені?
3-тақырып - Анықтауышсөйлем мүшесі
заттың белгісін не қатысын көрсетеді: қызықты кітап — қандай?
3-тақырып - Пысықтауышсөйлем мүшесі
әрекеттің мезгілін, мекенін, амалын және басқа жағдайын нақтылайды: кеше оқыды — қашан?
3-тақырып - Қиысубайланысу түрі
бастауыш пен баяндауыштың жақтық байланысы: Мен оқушымын.
1-тақырып - Матасубайланысу түрі
ілік пен тәуелдік тұлғалар: оқушының дәптері.
1-тақырып - Меңгерубайланысу түрі
басыңқы сөз талап ететін септік: кітапты оқу.
1-тақырып - Қабысубайланысу түрі
жалғаусыз, қатар орналасу: қызықты кітап.
1-тақырып - Жанасубайланысу түрі
жалғаусыз байланыс, арасына сөз ене алады: бүгін келді.
1-тақырып - Ыңғайлассалалас қатынасы
Күн шықты, дала жылынды.
7-тақырып - Қарсылықтысалалас қатынасы
Күн суық болды, бірақ біз серуенге шықтық.
7-тақырып - Себеп-салдарсалалас қатынасы
Жаңбыр жауды, сондықтан біз үйде қалдық.
7-тақырып - Талғаулысалалас қатынасы
Не сен барасың, не мен барамын.
7-тақырып - Кезектессалалас қатынасы
Бірде жаңбыр жауады, бірде күн ашылады.
7-тақырып - Түсіндірмелісалалас қатынасы
Бір нәрсе анық: біз жұмысты бүгін аяқтаймыз.
7-тақырып - Мезгілсабақтас қатынасы
Сабақ аяқталғанда, біз шықтық.
8-тақырып - Шартсабақтас қатынасы
Уақытың болса, бізге кел.
8-тақырып - Қарсылықсабақтас қатынасы
Жаңбыр жауса да, біз жолға шықтық.
8-тақырып - Себепсабақтас қатынасы
Күн суық болғандықтан, біз жылы киіндік.
8-тақырып - Мақсатсабақтас қатынасы
Балалар түсінсін деп, мұғалім мысал келтірді.
8-тақырып - Қимыл-сынсабақтас қатынасы
Ол күлімсіреп, бізге қарады.
8-тақырып
Бұл анықтамалықта мұндай термин жоқ.