Қазақ тілі · Бөлімдер / 5-бөлім
Мәтінді түсіну
Мәтіннен қажетті ақпаратты тап, негізгі ойды анықта және жауабыңды дәлелде.
Нәтижелер осы браузерде сақталады.
Үш бағыт:
- Ақпаратты табу: сұраққа қатысты сөйлемді, шартты немесе кесте ұяшығын табу.
- Мағынаны түсіну: ойды байланыстыру, қорытынды жасау, қысқаша мазмұндау.
- Ақпаратты бағалау: автор мақсатын, дәлелді және жетіспейтін мәліметті анықтау.
Күрделілік белгілері: «Нақты ақпарат», «Байланыс пен қорытынды», «Салыстыру мен бағалау». Кез келген деңгейден бастауға болады. Бұл белгілер сыныпты немесе ресми емтихан деңгейін көрсетпейді.
Өзімді тексеру
Диагностика оқу бағытын таңдауға көмектеседі, мектеп бағасын қоймайды.
1-дағды
Қалай оқимын?
Бұл бөлімдегі жұмыс тәртібі:
- Мақсат: сұрақ нені білуді сұрайды?
- Шолу: атау, абзац, кесте бар ма?
- Оқу: қажетті бөлікті тап, оны айналасындағы сөйлемдермен бірге оқы.
- Тексеру: жауабың мәтінге сүйене ме?
Қажетті деректі іздегенде мәтінді шолып оқуға болады. Себепті немесе негізгі ойды анықтағанда бірнеше сөйлемді байланыстырып оқы. Бір сөзді көріп, бүкіл сөйлемді оқымай жауап беруге асықпа.
Түсініксіз жер болса: қайта оқы → алдындағы және кейінгі сөйлемді қара → белгісіз сөзді анықта → өз сұрағыңды қой. Тақырыпқа қатысты білімің көмектесуі мүмкін, бірақ мәтінде жоқ ақпаратты мәтіннің дерегі ретінде қоспа.
2-дағды
Тақырып пен негізгі ой
Тақырыпқа «Мәтін не туралы?» деп сұрақ қоямыз. Негізгі ойды анықтау үшін «Мәтін осы тақырып туралы қандай маңызды ой жеткізеді?» деп сұраймыз.
T01 үшін тақырып: кітап алмасу сөресі. Негізгі ойдың ықтимал тұжырымы: түсінікті ереже мен қысқа ұсыныстар кітап алмасуды жандандыруға көмектесті.
Негізгі ой әрдайым бірінші не соңғы сөйлемде дайын тұрмайды. Бұл тапсырмаларда оны бірнеше дерекке сүйеніп тұжырымдаймыз. Жекелеген мысал мен бүкіл мәтінді қамтитын ойды салыстыр.
3-дағды
Ашық ақпарат және қорытынды
Үш сұрақты ажырат:
- Тікелей айтылған ба? Деректі мәтіннен көрсет.
- Қорытынды жасауға бола ма? Қай деректерге сүйенгеніңді түсіндір.
- Ақпарат жеткілікті ме? Жетпесе, «Мәтінде бұл туралы айтылмаған» деп жауап бер.
T02-де тіркелу мерзімі тікелей берілген. Үйірменің қай күні өтетіні айтылмаған. Сондықтан хабарландырудан нақты күнді ойдан шығара алмаймыз.
«Мәтінде айтылмаған» деген «өмірде мүмкін емес» дегенді білдірмейді.
4-дағды
Сөз мағынасы және мәтіннің байланысы
Белгісіз сөздің мағынасын сөйлемдегі әрекетпен салыстыр. T04-тегі «жасқанып» сөзі Даниярдың өз жұмысын көрсетпеуімен және кейін сөйлей бастауымен байланысады.
Есімдіктердің нені алмастырып тұрғанын тексер: ол, олар, бұл, сол. «Ол» әрдайым ең жақын тұрған затты білдірмейді: мағынасы мен сөйлем байланысын қара.
Себебі, сондықтан, бірақ, алдымен, кейін сияқты сөздер байланысты көруге көмектеседі. Екі оқиғаның бірінен кейін бірі болуы олардың арасында міндетті түрде себеп бар екенін дәлелдемейді.
5-дағды
Құрылым, жанр және мақсат
Осы бөлімдегі үлгілер:
| Мәтін | Қызметі | Оқығанда тексер |
|---|---|---|
| Әңгіме | Оқиға мен кейіпкер әрекетін көрсету | Не өзгерді? Қай әрекет оны көрсетеді? |
| Хабарландыру | Қатысу шарттарын жеткізу | Кімге, қашанға дейін, не істеу керек? |
| Нұсқаулық | Әрекет ретін беру | Қадамды ауыстырса не болады? |
| Кесте | Ақпаратты жол мен бағанға орналастыру | Ұяшықты дұрыс бағанмен оқыдым ба? |
| Пікір мәтіні | Ұсынысты дәлелдеу | Қандай себеп келтірілген? Не тексерілмеген? |
Бір мәтінде бірнеше қызмет болуы мүмкін. Бұл жаттығуларда басым мақсатын анықта.
6-дағды
Факт сипатындағы тұжырым, пікір және дәлел
Тексерілетін тұжырым: «Хабарландыруда 18 орын бар деп жазылған». Оның дұрыстығын тиісті дерекпен салыстыруға болады.
Бағалау пікірі: «Бұл — ең қызықты үйірме». Мұнда адамның бағасы бар.
Тексерілетін тұжырымның болуы оның шын екенін автоматты түрде дәлелдемейді. «Барлығы ұнатады» сияқты сөзге: кім, қалай, қашан анықтады деген сұрақ қой.
Жауабыңның үлгісі: тұжырым → мәтіндегі дерек → деректің тұжырыммен байланысы. Өзіңнің пікіріңді мәтін авторының пікірімен шатастырма.
7-дағды
Екі мәтінді салыстыру
Алдымен әр мәтіннің ұсынысын бөлек жаз. Содан кейін ортақ тұсын, айырмасын және жетіспейтін ақпаратты тап. Екі автордың келіспеуі біреуінің міндетті түрде қате екенін білдірмейді: мақсаттары мен дәлелдерін салыстыр.
Сенімділікті бағалау үшін автор, жарияланған уақыт, бастапқы дерек және тексеру тәсілі қажет болуы мүмкін. Біздің оқу мәтіндерінде бұл мәліметтер берілмесе, нақты өмірге арналған шешімді толық негіздедік деп айтпаймыз.
8-дағды
Қысқаша мазмұндау және дәлелді жауап
Қысқаша мазмұндағанда негізгі өзгерісті немесе ұсынысты сақта; қажетсіз ұсақ детальдарды қысқарт; мәтінде жоқ оқиға қоспа. Өз сөзіңмен жаз. Дәйексөз алсаң, оны тырнақшаға ал.
Өзіңді тексер
- Сұрақтың барлық бөлігіне жауап бердім бе?
- Дерек пен өз қорытындымды ажыраттым ба?
- Мәтіндегі қай сөйлемге сүйендім?
- «Барлығы», «әрқашан» сияқты артық жалпылау қоспадым ба?
Мәтіндер кітапханасы
Барлық мәтін оқу тапсырмасына арналып құрастырылған: адамдар, оқиғалар мен сандар ойдан алынған. Тапсырмаларды орындау үшін сырттан дерек керек емес.
- T01. Кітап алмасу сөресі
- T02. Үйірме туралы хабарландыру
- T03. Көрме жұмыстарының кестесі
- T04. Үнсіз тұрған макет
- T05. Мәтінге белгі қою нұсқаулығы
- T06. Бір мақсат, екі ұсыныс
Бұл сүзгіге сай мәтін жоқ.
Жаттықтырғыштар
«Дәлелді тап»
Жауаптың өзін ғана емес, тірек сөйлемін таңда. Әр тапсырмада бір дұрыс нұсқа бар.
«Айтылған — қорытынды — ақпарат жоқ»
T04 мәтінін ашу
«Кестеден шешім тап»
T03 кестесі
Есте сақтау карточкалары
Алдымен өзің жауап бер. Содан кейін карточканы аш. Бұл — өзіңді бағалау, емтихан ұпайы емес.
Қорытынды тест
Тестте жаңа T07–T08 мәтіндері қолданылады. Мәтіндер тест кезінде ашық тұрады: мақсат — жатқа есте сақтау емес, мәтінмен жұмыс. Әр сұрақта бір дұрыс жауап бар. 16 сұрақ, әр дұрыс жауап — 1 ұпай. Уақыт шектелмейді.