Қазақ тілі · Бөлімдер / 1-бөлім
Сөз мағынасы
Бір сөз әр сөйлемде әртүрлі мағына беруі мүмкін. Сөздің мәнін ажырат, ойыңа сай сөз таңда және оны мәтінде қолданып көр.
Белгіленген тақырыптар
Тақырыптар
- 1Мағынаны мәнмәтіннен тап0 / 3 тапсырма
- 2Тура ма, ауыспалы ма?0 / 2 тапсырма
- 3Бір сөздің бірнеше мағынасы0 / 3 тапсырма
- 4Синоним: ойыңа сай сөз таңда0 / 4 тапсырма
- 5Антоним: қарама-қарсы мағына0 / 3 тапсырма
- 6Омоним: тұлғасы бір, мағынасы бөлек0 / 4 тапсырма
- 7Тұрақты тіркестің сыры0 / 4 тапсырма
- 8Сөзді орнымен қолдан0 / 4 тапсырма
Тексеру және қайталау
- Бастапқы тексеру5 сұрақ
- Есте сақтау карточкалары8 карточка
- Қорытынды квиз12 сұрақ
- Шығармашылық жұмыс1 тапсырма
- Шағын сөздік12 жазба
Ілгерілеуің осы браузерде сақталады.
Осы бөлімде:
- тура және ауыспалы мағынаны ажыратасың;
- көп мағыналы сөз бен омонимді салыстырасың;
- синонимдер мен антонимдерді орынды қолданасың;
- тұрақты тіркестердің мәнін түсіндіресің;
- сөз таңдауыңды сөйлемге сүйеніп негіздейсің.
Қай тақырыпты қайталау керек?
Бес сұраққа жауап бер. Нәтиже қай тақырыпқа назар аудару керегін көрсетеді. Бұл мектеп бағасы емес.
Мағынаны мәнмәтіннен тап
Сөзді жалғыз қалдырма
Нақты мағынаны айналасындағы сөздерден ізде.
Мәнмәтін — сөз қолданылған сөйлем немесе мәтіннің оны түсінуге көмектесетін бөлігі. Алдымен сөйлемді толық оқы, содан кейін сөздің нені білдіріп тұрғанын анықта.
Мысал
- «Менің қолым тоңды». Қол — дене мүшесі.
- «Бұл жұмысты аяқтауға қол ұшын берді». Тіркес көмектесуді білдіреді.
Мағынаны анықтаудың жолы
- Сөйлемді толық оқы.
- Мағынаға тірек болатын сөздерді тап.
- Сөздің мағынасын қарапайым тілмен түсіндір.
- Түсіндірмеңді сөйлемге қойып, ойдың сақталғанын тексер.
Тура ма, ауыспалы ма?
«Тәтті» тек тағамға қатысты ма?
Тура мағына затты, белгіні немесе әрекетті тікелей білдіреді. Ауыспалы мағына негізгі мағынадан өрбіп, басқа ұғымды бейнелеп жеткізеді. Мағынаны тіркес не сөйлем арқылы анықта.
| Тура мағына | Ауыспалы мағына |
|---|---|
| тәтті алма — дәм | тәтті арман — сүйкімді, жағымды арман |
| өткір қайшы — кесу қасиеті | өткір ой — ұшқыр, әсерлі ой |
| терең құдық — тереңдік | терең білім — ауқымды, жан-жақты білім |
| жұмсақ жастық — заттың қасиеті | жұмсақ мінез — жайлы, байсалды мінез |
Есте сақта: Ауыспалы мағына — қате қолданыс емес. Оны түсіну үшін сөйлемнің ойын ескер.
Бір сөздің бірнеше мағынасы
«Қанат» қайда кездеседі?
Көп мағыналы сөздің өзара байланысты бірнеше мағынасы болады. Байланыс заттың пішіні, орны немесе қызметі арқылы байқалуы мүмкін.
«Қанат» сөзінің мағына картасы
- Құстың қанаты — ұшу мүшесі.
- Ұшақтың қанаты — ұшуға арналған бүйір бөлігі.
- Алты қанат киіз үй — керегенің алты бөлігінен құралған киіз үй.
Салыстыруға арналған сұрақ: Бұл қолданыстардың қандай ұқсастығы бар? Қайсысы таныс дене мүшесінің атауынан өрбіген?
Синоним: ойыңа сай сөз таңда
Мағынасы жақын сөздер бірдей қолданыла ма?
Синонимдер — дыбысталуы әртүрлі, мағыналары жақын сөздер. Олар реңкі мен қолданылуы жағынан ерекшеленуі мүмкін. Сондықтан сөйлемдегі сөзді алмастырғанда ой мен табиғи тіркесімнің сақталуын тексер.
Мысалдар
әдемі — сұлу; батыл — ержүрек; тез — жылдам — шапшаң; қуану — шаттану.
Бірақ «әдемі» сөзін кез келген жерде «сұлу» сөзімен алмастыру міндетті емес. «Әдемі жазу» дегенде жазудың көркемдігі айтылып тұр; ең қолайлы нұсқаны мәнмәтін анықтайды.
Антоним: қарама-қарсы мағына
Қарама-қарсылықты тап
Антонимдер — қарама-қарсы мағыналы сөздер. Қарама-қарсылықты бір белгі аясында салыстыр: биік — аласа, кең — тар, жақын — алыс.
Есте сақта: «Биік — биік емес» жұбында белгі жоққа шығарылған. Бұл тапсырмаларда жеке қарсы мағыналы сөзді ізде: «биік — аласа».
Омоним: тұлғасы бір, мағынасы бөлек
Екі «ара» — екі ұғым
Омонимдер — дыбысталуы бірдей, мағыналары бөлек сөздер. Айқын мысалдарды көп мағыналы сөзден ажырату үшін мағыналық байланысты салыстыр. Күмәнді сөзді сөздіктен тексер.
| Қолданыстар | Қатынас | Неге? |
|---|---|---|
| құстың қанаты — ұшақтың қанаты | көп мағыналылық | пішін мен ұшу қызметіне қатысты байланыс бар |
| бал арасы — ағаш кесетін ара | омонимдер | жәндік пен құрал — бөлек ұғымдар |
Тұрақты тіркестің сыры
«Көз ілмеді» дегенде не айтылып тұр?
Тұрақты тіркес тұтас бір мағынаны білдіреді. Оның мәні құрамындағы сөздердің жеке мағыналарын жай қосудан шықпайды. Қалыптасқан тіркесті түсінгенде тұтас мағынасын ескер.
Шағын сөздік
- көз ілмеді — ұйықтамады;
- қол ұшын берді — көмектесті;
- төбесі көкке жетті — қатты қуанды;
- ит өлген жер — өте алыс жер.
Салыстыр
- «Бала қолын көтерді» — нақты қимыл.
- «Бала досына қол ұшын берді» — көмектесті.
Сөзді орнымен қолдан
Мағынаны түсіну — сөзді дұрыс таңдау
Мәтін жазғанда өзіңе үш сұрақ қой: «Не айтқым келеді?», «Таңдаған сөзім сол ойды білдіре ме?», «Сөйлем табиғи естіле ме?». Түсініксіз сөзді мәнмәтіннен болжап, кейін сөздікпен тексер. Бұл — осы бөлімдегі дағдыларды қолдануға арналған жаттығу.
Еске түсір де, жауабын аш
Алдымен өзің жауап бер. Содан кейін карточканы аударып, салыстыр. Бұл — өзіңді бағалау, емтихан ұпайы емес.
Мағынаны ажырата аласың ба?
Әр сұрақта бір дұрыс жауап бар. Соңында жауаптарыңды тексеріп, қате кеткен тақырыптарды қайталай аласың.
Өз мәтініңді жаз
Сөздің мағынасын анықтау үшін сөйлемге назар аудар. Ойыңды дәл жеткізу үшін сөздің реңкі мен қолданылуын да тексер.
Шағын сөздік
Бұл сөздік тек осы бөлімдегі терминдер мен тұрақты тіркестерді қамтиды. Басқа сөздерді Сөздікқордан ізде.
- Мәнмәтінтермин
сөз қолданылған сөйлем немесе мәтіннің оны түсінуге көмектесетін бөлігі.
1-тақырып: Мағынаны мәнмәтіннен тап - Тура мағынатермин
затты, белгіні немесе әрекетті тікелей білдіреді.
2-тақырып: Тура ма, ауыспалы ма? - Ауыспалы мағынатермин
негізгі мағынадан өрбіп, басқа ұғымды бейнелеп жеткізеді.
2-тақырып: Тура ма, ауыспалы ма? - Көп мағыналы сөзтермин
өзара байланысты бірнеше мағынасы бар сөз.
3-тақырып: Бір сөздің бірнеше мағынасы - Синонимдертермин
дыбысталуы әртүрлі, мағыналары жақын сөздер.
4-тақырып: Синоним: ойыңа сай сөз таңда - Антонимдертермин
қарама-қарсы мағыналы сөздер.
5-тақырып: Антоним: қарама-қарсы мағына - Омонимдертермин
дыбысталуы бірдей, мағыналары бөлек сөздер.
6-тақырып: Омоним: тұлғасы бір, мағынасы бөлек - Тұрақты тіркестермин
тұтас бір мағынаны білдіреді; мәні құрамындағы сөздердің жеке мағыналарын жай қосудан шықпайды.
7-тақырып: Тұрақты тіркестің сыры - көз ілмедітұрақты тіркес
ұйықтамады.
7-тақырып: Тұрақты тіркестің сыры - қол ұшын бердітұрақты тіркес
көмектесті.
7-тақырып: Тұрақты тіркестің сыры - төбесі көкке жеттітұрақты тіркес
қатты қуанды.
7-тақырып: Тұрақты тіркестің сыры - ит өлген жертұрақты тіркес
өте алыс жер.
7-тақырып: Тұрақты тіркестің сыры
Бұл сөздікте мұндай сөз жоқ. Сөздікқордан іздеп көр.