Қазақ тілі · Бөлімдер / 4-бөлім
Сауатты жазу
Ойыңды түсінікті жеткіз, сөздерді дұрыс жаз, тыныс белгілерін орнымен қолдан.
Нәтижелер осы браузерде сақталады.
Бұл бөлімде сен:
- қосымшаны дұрыс жалғауды;
- сөздердің бірге, бөлек және дефис арқылы жазылуын ажыратуды;
- шылау мен қосымшаны шатастырмауды;
- бас әріп пен тыныс белгілерін қолдануды;
- дайын мәтінді тексеріп, өз жазбаңды өңдеуді үйренесің.
Кез келген тақырыпты таңдауға болады. Қиындық туындаса, мысалға қайта орал.
Қысқа диагностика
Әр тапсырмада бір дұрыс жауап бар. Нәтиже баға қою үшін емес, қай тақырыпты қайталау керегін білу үшін қажет.
Қосымша сөзге бірге жазылады: мектепте, баланың, достарымыз. Қосымшаның нұсқасын таңдағанда сөздің соңғы буынындағы дауыстыға және соңғы дыбысына назар аудар.
| Сөз | Дұрыс тұлға | Неге? |
|---|---|---|
| бала | балалар | Жуан буынды сөзге жуан нұсқа жалғанады. |
| үй | үйлер | Жіңішке буынды сөзге жіңішке нұсқа жалғанады. |
| мектеп | мектепте | Соңғы қатаң дыбыстан кейін -те жалғанған. |
| қала | қалада | Бұл сөзге -да жалғанады. |
Бұл — жиі кездесетін үлгілер. Кірме сөздер мен кейбір қосымшалардың ерекшеліктері бар; күмәнді тұлғаны сөздіктен тексер.
Дауыстыдан басталған қосымша жалғанғанда кейбір сөздердің соңғы дыбысы өзгереді: кітап → кітабы; жүрек → жүрегі. Бірақ барлық п, к, қ дыбысы міндетті түрде өзгереді деп ойлама. Нақты сөздің тұлғасын тексер.
Тексеру жолы: түбірді тап → қосымшаның қызметін анықта → тиісті нұсқасын таңда → сөзді тұтас оқы.
Күрделі сөздердің бәрі бірдей жазылмайды. Мағынасы бір ұғымды білдіруі сөзді міндетті түрде бірге жазуға жеткіліксіз: жазылу нормасын білу керек.
- Бірге: ешкім, әркім, теміржолшы.
- Бөлек: темір жол, қара көк, он бес.
Салыстыр: «Темір жол жөнделді» — жолдың атауы; «Теміржолшы жұмысқа келді» — мамандық атауы. Бұл жұпты есте сақта, бірақ оны барлық күрделі атауға қолданылатын ереже деп қабылдама.
Сөздіктен іздегенде тұтас тіркесті және оның құрамындағы сөздерді тексер. Жаңа терминнің жазылуын тек болжаммен таңдама.
Дефис (-) сөздің бөліктерін байланыстырады: ата-ана, үлкен-кіші, қып-қызыл. Дефистің екі жағына бос орын қойылмайды.
Сызықша (—) сөйлем ішіндегі қатынасты немесе төл сөздің құрылымын көрсетеді: «Абай — ақын». Осы сайттағы үлгілерде сызықшаның екі жағына бос орын қойылады.
Жуық мөлшерді білдіретін бес-алты дефиспен, нақты санды білдіретін он бес бөлек жазылады.
Шылау да/де/та/те бөлек жазылады; жатыс септігінің жалғауы сөзге бірге жазылады.
- Мен де келдім. «Мен де» — менің де қатысқанымды білдіреді.
- Менде кітап бар. «Кімде?» — менде.
- Мектепте үйірме бар. «Қайда?» — мектепте.
- Ол мектепте де оқыды. Бірінші бөлік — жалғау, соңғы де — шылау.
Шылауды алып тастау кейде айырманы көруге көмектеседі: «Мен келдім» сөйлемі сақталады. Бірақ бұл жалғыз өлшем емес: сөздің қызметін және сөйлем мағынасын да тексер.
Жалғаулық шылау бөлек жазылады: Дана мен Әли келді. Мұнда екі адам байланысып тұр.
Көмектес септігінің жалғауы бірге жазылады: Мен досыммен келдім. «Кіммен?» — досыммен. Қаламмен жаздым. «Немен?» — қаламмен.
«Мен» сөзі жіктеу есімдігі де болады: Мен келдім. Сондықтан тек сөздің сыртқы түріне қарап шешім шығарма.
Сұраулық ма/ме/ба/бе/па/пе бөлек жазылады: Сен келдің бе? Ол дайын ба? Бұл кітап па?
Болымсыздық қосымшасы етістікке бірге жалғанады: барма, келме, айтпа.
Салыстыр
- Барма! — баруға тыйым салу.
- Сен бардың ба? — барғанын сұрау.
Сұрақ белгісі сөйлемнің сұраулы мағынасын көрсетеді. Шылау нұсқасын алдыңғы сөздің дыбысталуына сәйкес таңда.
Сөйлем басы және жалқы есімдер бас әріппен жазылады: Дана Астанаға барды. Жалпы атауларды себепсіз бас әріппен жазба: мектеп, кітапхана, оқушы.
| Жазылуы | Түсінік |
|---|---|
| 7-сынып | Араб цифрымен берілген реттік мәндегі атау. |
| XXI ғасыр | Рим цифрынан кейін дефис қойылмайды. |
| 2026 жыл | Жыл атауының осы үлгісінде дефис жоқ. |
| 10-ға дейін | Цифрға жалғанған қосымша дефис арқылы жазылады. |
| БҰҰ-ға | Әріптік қысқарған атауға қосымша дефиспен жалғанады. |
Күрделі мекеме атауының әр сөзін автоматты түрде бас әріппен жазба. Ресми атауды дереккөзден тексер.
Тыныс белгісін тек «осы жерде кідірдім» деген оймен қойма. Сөйлемдегі сөздердің қызметін анықта.
- Бірыңғай мүшелер: «Сөмкеде кітап, дәптер, қалам бар». Бір рет қолданылған және арқылы байланысқан осы қатарда оның алдынан үтір қойылмайды: «Кітап және дәптер алдым».
- Қаратпа сөз: «Дана, дәптеріңді аш». Сөйлем ортасында: «Бүгін, Дана, ертерек кел».
- Қыстырма сөз: «Меніңше, бұл шешім дұрыс». Қыстырма сөз сөйлеушінің пікірін, бағасын білдіреді.
- Қарсылықты байланыс: «Мен барғым келді, бірақ уақыт болмады».
Жалпылауыш сөзден кейін тізім келсе, қос нүкте қойылады: «Үш зат алдым: кітап, дәптер, қалам».
Бірыңғай мүшелерден кейін жалпылауыш сөз келсе, сызықша қойылады: «Кітап, дәптер, қалам — бәрі сөмкеде».
Бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша қойылатын үлгі: «Абай — ақын». Сызықша кез келген бастауыш пен баяндауыштың арасына қойыла бермейді: «Абай өлең жазды».
Төл сөз — адамның сөзі өзгертілмей берілуі
- Дана айтты: «Мен дайынмын».
- «Мен дайынмын», — деді Дана.
Төл сөз сұраулы болса: «Сен дайынсың ба?» — деп сұрады Дана. Сұрақ белгісінен кейін үтір қосылмайды.
Тасымал буынға сүйенеді: мек-теп. Бірақ буынға бөлу мен тасымал бір нәрсе емес. Сөздің бір ғана әрпін жол соңында қалдыруға немесе келесі жолға көшіруге болмайды. Сондықтан ана сөзін а-на түрінде тасымалдауға болмайды. Бір буынды сөз тасымалданбайды.
Қысқарған әріптік атауды, мысалы БҰҰ, бөлме. Қолмен тасымалдауды қағаздағы жазуға арналған тапсырма ретінде үйрен; экрандағы мәтінде кездейсоқ дефис қосып сөздерді бөлме.
Бес қадаммен тексер
- Мағына: не айтқым келді, оқырман түсіне ме?
- Сөйлем: ой аяқталған ба, сөздер дұрыс байланысқан ба?
- Емле: қосымша, шылау, бірге/бөлек жазылу дұрыс па?
- Тыныс белгісі: сөйлем шегі, үтір, төл сөз тексерілді ме?
- Рәсімдеу: бас әріп, бос орын, қайталанған сөздер дұрыс па?
Ресми немесе оқу мәтінінде чаттағы қысқартуларды толық жаз. Күмәнді сөзді сөздіктен тексер; автоматты түзетудің ұсынысын ойланбай қабылдама.
Қате қайда?
Берілген жұптардан дұрыс нұсқаны таңда. Әр жауаптан кейін себебін оқы.
Оқы — жасыр — жаз — салыстыр
Таңдалған мәтінді оқы. Дайын болғанда «Мәтінді жасыру» батырмасын басып, есте қалғанын жаз. «Салыстыру» түпнұсқаны және сенің мәтініңді қатар көрсетеді. Айырмашылықты қарап, себебін түсіндір. Уақыт шектеуі жоқ, түпнұсқаны қайта ашуға болады. Нәтиже қорытынды тестке қосылмайды.
Есте сақтау карточкалары
Алдымен өзің жауап бер. Содан кейін карточканы аш. Бұл — өзіңді бағалау, емтихан ұпайы емес.
Қорытынды тест
Әр сұрақта бір дұрыс жауап бар. 16 сұрақ, әр дұрыс жауап — 1 ұпай. Жауаптарды тест аяқталғанда түсіндірмесімен тексер.