01
Көркем сөзді түсінуге арналған сөздік
Бұл — мәтіндерді талдауға арналған жұмыс анықтамалары. Шығармадағы нақты қолданысқа қарай мағынасы нақтыланады.
- Тақырып
- шығармада сөз болатын мәселе.
- Негізгі ой
- мәтіннің бейнелері, әрекеттері мен бағалауларынан ашылатын түйін.
- Лирика
- сезім мен ойды көркем сөзбен жеткізетін әдеби тек; оқиғалы бөлшек те болуы мүмкін.
- Лирикалық сөйлеуші
- өлеңде ойын, күйін білдіретін дауыс.
- Кейіпкер
- көркем мәтінде әрекет ететін не сөйлейтін тұлға.
- Баяндаушы
- оқиғаны жеткізуші дауыс.
- Поэма
- оқиға, кейіпкер және авторлық толғаныс ұштасатын көлемді өлең шығарма.
- Сюжет
- оқиғалар мен әрекеттердің байланысы.
- Композиция
- шығарма бөліктерінің орналасуы және бір-біріне қатысы.
- Қайшылық
- кейіпкерлердің, мақсаттардың не күйлердің үйлеспеуі.
- Монолог
- бір кейіпкердің ұзақ сөзі.
- Диалог
- екі не бірнеше тұлғаның сөйлесуі.
- Портрет
- кейіпкердің сыртқы бейнесінің суреті.
- Пейзаж
- табиғат көрінісінің суреті.
- Деталь
- үлкен мағынаны ашуға қатысатын шағын белгі.
- Эпитет
- зат не құбылысты көркем сипаттайтын анықтауыш.
- Теңеу
- бір нәрсені екіншісіне ұқсатып көрсету.
- Метафора
- ұқсастық арқылы бір ұғымды екіншісімен бейнелеу.
- Кейіптеу
- табиғатқа не жансызға адам сипатын беру.
- Қайталау
- сөздің, дыбыстың не құрылымның әсер үшін қайталануы.
- Қарама-қарсы қою
- алшақ бейнелерді, ойларды салыстырып көрсету.
- Символ
- тура мағынасынан кеңірек астар жинақтайтын бейне не зат.
- Сатира
- теріс мінез не құбылысты әжуамен сынау тәсілі.
- Әжуа
- мысқыл, кекесін арқылы бағалау.
- Риторикалық сұрақ
- жауапты тікелей алудан гөрі ойды не сезімді күшейтетін сұрақ.
- Қаратпа
- сөз бағытталған адамды не ортаны атау.
- Арнау
- белгілі адамға не ортаға бағытталған шығарма не сөз.
- Жоқтау
- қайтыс болған адамға арналған қайғы жыры.
- Шумақ
- өлең жолдарының мағыналық-ырғақтық тобы.
- Тармақ
- өлеңнің бір жолы.
- Буын
- сөздің дауысты дыбысқа тірелетін айтылу бөлшегі.
- Ұйқас
- тармақ соңдарының дыбыстық үндестігі.
- Ырғақ
- сөз бен жолдың айтылуындағы реттелген қозғалыс.
- Дыбыстық өрнек
- дыбыстардың қайталануынан не үйлесімінен туған әсер.
- Түпмәтін
- оқылып отырған дереккөздегі авторлық әдеби мәтін.
- Нұсқа
- мәтіннің белгілі бір қалпы.
- Үзінді
- толық шығарманың алынған бөлігі.
- Еркін аударма
- бастапқы мәтінді сөзбе-сөзге байланбай көркем жеткізу.
- Назира
- бұрыннан белгілі сюжетті жаңа көркем шешіммен қайта жырлау дәстүрі; нақты шығармаға қолдану үшін дерек қажет.
- Көркем шарттылық
- шығарма әлеміндегі өмірден өзгеше құбылысты көркем мақсатпен қабылдау тәсілі.
02
Салыстыру шеберханасы
З1. Төрт мезгілді бірге оқы
Мәтіндер: «Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұры».
Мақсат: бір тақырыптың әртүрлі көркем шешімін көру.
З2. Ауыл тіршілігінің екі көрінісі
Мәтіндер: «Күз» және «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай».
Мақсат: пейзаж бен әлеуметтік жағдайдың байланысын талдау.
З3. Ақын және тыңдаушы
Мәтіндер: «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» және «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін».
Мақсат: өлеңнің мақсаты мен қабылдау шартын салыстыру.
З4. Кейіпкердің өз сөзі мен сыртқы сурет
Мәтіндер: «Болыс болдым, мінеки» және «Мәз болады болысың».
Мақсат: сөйлеу тәсілі өзгергенде сатира қалай құрылатынын түсіну.
З5. «Сегіз аяқтың» алғашқы шумағы
Мақсат: құрылымды байқау мен мазмұнды талдауды байланыстыру.
З6. Екі поэмадағы шек
Мәтіндер: «Ескендір» және «Масғұт».
Мақсат: сыртқы күш пен адам шешімінің шегін салыстыру.
03
Интерактивтер
И6. «Дәлелді жауап құрастыр»
дәйексөзді өз пікіріне жалғау.
04
Мәнерлеп оқу және жаттау
мағынаны дыбыстап оқу арқылы байқау; жаттауды түсінумен байланыстыру.
Жаттаудағы өзіндік тексеру
05
Қорытынды жұмыстар
06
Жиі қойылатын сұрақтар
Өлеңнің ресми тақырыбы жоқ болса қалай іздеймін?
Алғашқы жолын жаз. Каталогта тақырып қойылмаған мәтін алғашқы жолымен аталады. Атауы қайталанса, алғашқы жол ажыратады.
Барлық өлеңнің жазылған жылы бар ма?
Бұл файлда тексерілген бірыңғай жылдар кестесі жасалмаған. Әр шығармаға міндетті түрде жыл ойдан қосылмайды; басылымдағы дерек көрсетіледі.
Мұндағы 225 мәтіннің бәрі төл шығарма ма?
Жоқ. Бұл — бірінші томдағы негізгі нөмірленген мәтіндер саны. Аудармалар мен еркін нұсқалар да бар.
Поэма дегеніміз ұзын өлең ғана ма?
Осы бөлімде поэма оқиға, кейіпкер, баяндау және авторлық толғаныстың байланысы арқылы оқылады. Ұзындықтың өзін ғана өлшем ету жеткіліксіз.
«Ескендір» — тарихи өмірбаян ба?
Бөлім оны көркем поэма ретінде талдайды. Кейіпкердің тарихи аты болуы барлық оқиғаны дәл тарихи дерекке айналдырмайды.
«Масғұт» қызыл жемісті таңдаса, бұл автордың барлық жағдайда сол таңдауды бұйырғаны ма?
Кейіпкердің уәжі, сюжеттегі салдар және баяндаушы бағалауы бөлек талданады. Бір әрекетті барлық жағдайға міндетті ереже етіп жалпыламаймыз.
Аяқталмаған поэманың жалғасын өзім жаза аламын ба?
Шығармашылық жұмыс ретінде болады. Ол «Абай мәтіні» деп берілмей, «Оқушының ойдан жазған жалғасы» деп анық белгіленуі керек.
Өлеңді әнмен тыңдағандағы қайталаулар неге кітапханада жоқ?
Мұнда әдеби мәтін нұсқасы берілген. Орындаудағы қайталау мен музыкалық өзгеріс осы нұсқаны өздігінен өзгертпейді. Ән туралы материал сайттың «Абай әндері» бөлімімен байланысады.
Бір тапсырманың бірнеше дұрыс талдауы болуы мүмкін бе?
Иә. Дәйексөзі дәл, мәтінге сай және қисынды балама түсіндіру қабылданады. Үлгі жауап жаттап қайталау үшін емес, өз талдауыңды тексеру үшін беріледі.
07
Енді бір жолды өзің түсіндір
Бір шығарма таңда. Саған әсер еткен жолды дәл көшір де, оның неге маңызды екенін үш сөйлеммен жаз. Мәтінге қайта оралғанда басқа детальды байқауың мүмкін.