01
Бұл бөлімде
Бір өлеңде жыл мезгілі ауыл тіршілігіне жалғасады. Екіншісінде кейіпкер өз сөзімен мінезін ашады. Поэмада оқиға мен таңдау арқылы үлкен сұрақ қойылады. Өзіңе жақын тақырыпты таңда да, мәтіндегі бір детальдың неге маңызды екенін байқап көр.
- өлеңнің тақырыбы мен негізгі ойын ажыратасың;
- көркем бейне мен дыбыстың әсерін түсіндіресің;
- сөйлеуші, кейіпкер және автордың айырмасын танисың;
- поэма оқиғаларын реттеп, шешуші таңдауды талдайсың;
- пікіріңді нақты жолмен немесе оқиғамен дәлелдейсің.
Оқу реті
Мәтінді тұтас оқы → бір маңызды сөзді белгіле → түсіндірмені қара → сұраққа өз жауабыңды бер → жауап үлгісімен салыстыр.
02
Қай тақырыптан бастайсың?
Білім және еңбек
оқу адамға не үшін қажет?
«Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Интернатта оқып жүр», «Ғылым таппай мақтанба», «Әсемпаз болма әрнеге», «Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап», «Түбінде баянды еңбек – егін салған»
білімнің мақсатын, еңбек пен жеке жауапкершіліктің байланысын түсіну.
Қысқа тапсырма: бір өлеңнен әрекетке шақыруды тап; оның не үшін айтылғанын түсіндір.
Табиғат және тіршілік
жыл мезгілі тек ауа райын суреттей ме?
«Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Жаз», «Күз», «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай», «Қыс», «Желсіз түнде жарық ай», «Жазғытұры»
табиғат суреті мен адам тіршілігінің байланысын көру; кейіптеу, дыбыстық және түстік детальдарды табу.
Қысқа тапсырма: көру мен естуге қатысты екі сөзді бөлек белгіле.
Қоғам және мінез
адамның мінезін өзінің сөзі қалай ашып береді?
«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат», «Болыс болдым, мінеки», «Мәз болады болысың», «Сегіз аяқ»
әлеуметтік сын, сатира және кейіпкер монологын ажырату.
Қысқа тапсырма: айтылған мақтан мен одан байқалатын мінездің айырмасын түсіндір.
Өлең және өнер
жақсы сөзді есту мен түсіну бір нәрсе ме?
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Өзгеге, көңілім, тоярсың», «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа», «Құлақтан кіріп, бойды алар»
ақын, шығарма және тыңдаушы арасындағы байланысты талдау.
Қысқа тапсырма: өлең тыңдаушыға қандай талап қоятынын бір дәлелмен көрсет.
Махаббат және сезім
ішкі сезім табиғат пен бейнелі сөзге қалай айналады?
«Ғашықтық, құмарлық пен – ол екі жол», «Жігіт сөзі», «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да», «Көзімнің қарасы»
лирикалық сөйлеуші күйін, адресатты және бейнелердің қызметін түсіну.
Қысқа тапсырма: сөйлеушінің күйін бір сөзбен ата да, соған дәлел болатын екі жол тап.
Өмір және адамдық
өмірдің мәні мен адамдық өлшем қалай суреттеледі?
«Әуелде бір суық мұз – ақыл зерек», «Ата-анаға көз қуаныш», «Оспанға», «Лай суға май бітпес қой өткенге», «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес», «Малға достың мұңы жоқ малдан басқа», «Сағаттың шықылдағы емес ермек», «Өлсем, орным қара жер, сыз болмай ма», «Алланың өзі де рас, сөзі де рас»
философиялық толғаныс, арнау, діни пайым және авторлық сұрақты контексте оқу.
Қысқа тапсырма: бір маңызды бейнені түсіндір; өз пікірің мен түпмәтін сөзін ажырат.
Бұл алты топ — сайттың оқу навигациясы. Бір шығарма бірнеше тақырыппен байланысты болуы мүмкін. Топтар Абайдың өзі жасаған міндетті жіктеу ретінде көрсетілмейді.
03
Өлеңді қалай оқимыз?
- Тақырып
- мәтінде сөз болатын мәселе. Мысалы, «Қыс» үшін қысқы табиғат пен тіршілік деп бастап айтуға болады.
- Негізгі ой
- осы мәселе арқылы қандай қатынас не сұрақ ашылғаны. Бір ғана кілт сөзбен шектелмейді; мәтінмен дәлелденеді.
- Лирикалық сөйлеуші
- сезімін, ойын білдіретін дауыс. Оны барлық жағдайда автордың дәл өмірбаяндық қалпымен теңестіруге болмайды.
- Кейіпкер
- мәтінде әрекет ететін не сөйлейтін тұлға. «Болыс болдым, мінеки» шығармасындағы болыс — өз сөзін айтатын кейіпкер.
- Баяндаушы
- оқиғаны жеткізетін дауыс. Поэмада ол кейіпкер әрекетін сипаттап, оған пікір де қоса алады.
Бес оқу сұрағы
- 1ӨЛЕҢДІ ҚАЛАЙ ОҚИМЫЗ?
- 2Кім сөйлеп тұр және кімге бағытталған?
- 3Қандай мәселе не оқиға қозғалған?
- 4Қай сөз, деталь немесе дыбыс ерекше әсер етті?
- 5Сол әсер мәтіннің қай жерінде өзгереді?
- 6Пікірімді қай нақты жолмен дәлелдеймін?
Қысқа үлгі
Дәйексөз: «Ақ киімді, денелі, ақ сақалды».
Байқау: қыс адам бейнесімен сипатталады.
Тәсіл: кейіптеу.
Түсіндіру: суық табиғат тіршілікке ықпал ететін күш ретінде сезіледі.
Бұл үлгі өлеңнің толық талдауы емес; бір дәлелді қалай түсіндіруге болатынын көрсетеді.
Алдымен жолды дәл көшір. Өз түсіндірмеңді бөлек жаз. Егер өз сөзіңмен қысқартсаң, оны тырнақшаға алып Абайдың дәл сөзі ретінде ұсынба.
04
Өлең мен поэма
Лирикалық өлеңде сезім, ой, көңіл күй және бейнелі сөз алға шығуы мүмкін. Оқиғалы өлеңдер де бар; барлық өлеңді «оқиғасы жоқ» деп бөлу дұрыс емес.
Поэмада көлемді оқиға, кейіпкер әрекеті және авторлық толғаныс ұштасады. Поэманың бәріне бірдей тарау саны немесе бірдей оқиға үлгісі міндетті емес.
Мысал өлеңде адам мінезі қысқа оқиға, жиі жануарлар әрекеті арқылы сыналуы мүмкін. Осы каталогта аударма мысалдар да бар; олар тиісті белгімен беріледі.
Оқиғаның басталуын тап → қиындық не таңдау туған тұсты белгіле → әрекеттерді ретте → шешім мен авторлық түйінді салыстыр.
Аяқталмаған мәтінде соңғы шешім толық болмауы мүмкін. Ондай жерде сақталған соңғы оқиғаны ғана көрсет.
05
Толық өлең кітапханасы
Бұл кітапхана 2025 жылғы академиялық жинақтың бірінші томындағы №1–225 негізгі өлең мәтінін қамтиды. Оған төл өлеңдермен бірге аудармалар, еркін нұсқалар және бір бастаумен байланысты жеке мәтіндер де кіреді. Сондықтан 225 санын «Абайдың дәл 225 төл өлеңі бар» деп айтуға болмайды.
Аудармашылық байланысы бар 53 мәтінге осы сайтта қосымша белгі қойылған. Бұл сан — таңдалған каталогты белгілеудің есебі; барлық зерттеу үшін өзгермейтін ғылыми сан емес. Белгісі күрделі бірнеше шығармаға жеке түсіндірме берілген.
36 негізгі мәтінге тереңірек оқу карточкасы жасалған. Қалған мәтіндердің толық әдеби нұсқалары да каталогта бар. Каталог пен оқу карточкалары бір-бірін толықтырады; әр туындыға бірдей көлемдегі жеке ғылыми зерттеу берілді дегенді білдірмейді.
Поэмалар бөлігі пайдаланылған екінші томдағы төрт мәтінді қамтиды: «Ескендір», «Масғұт», «Вадим», «Әзім әңгімесі». «Вадим» — Лермонтовтан өлеңмен еркін аударылған, аяқталмаған мәтін. «Әзім әңгімесі» де аяқталмаған деп белгіленеді.
Өлеңнің жасалған жылдары бұл каталогқа міндетті өріс ретінде енгізілмеді: жекелеген мәтіннің датасы туралы басылымдарда айырма бар. Тексерілмеген жыл қосылмайды.
Сәйкес мәтін табылмады. Атаудың бір сөзін немесе алғашқы жолын жазып көр.
06
Поэмалар
07