01
Аударма деген не?
Аударма — бір тілдегі шығарманы екінші тілде жеткізу өнері. Абай өзге ақындардың сөзін қазақ тілінің ырғағы, бейнелері мен сөйлеу мүмкіндігі арқылы жаңғыртты. Бұл бөлімде өлеңдер, мысалдар, роман мен поэмалардан алынған үзінділер берілген. Әр мәтіннің қасында оның қай авторға, қай шығармаға қатысты екені және қалай жіктелгені көрсетіледі.
Осы бөлімде сен
- аудармашы мен түпнұсқа авторын ажыратасың;
- делдал тіл арқылы аударудың не екенін түсінесің;
- бейне, ырғақ және кейіпкер сөзін талдайсың;
- аударма мен төл қосымшаның айырмасын көресің;
- пікіріңді өлеңдегі нақты жолмен дәлелдеуді үйренесің.
02
Қайдан бастаймын?
- Қысқа мәтіндер«Кең жайлау – жалғыз бесік жас балаға», «Қараңғы түнде тау қалғып», «Жартас».
- Оқиғалы мысалдар«Есек пен бұлбұл», «Шегіртке мен құмырсқа», «Қарға мен түлкі», «Емен мен шілік».
- Сезім мен мінезТатьяна мен Онегин хаттары, «Жалау», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз».
- Терең талдау«Ой», «Адамның кейбір кездері», «Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек?», «Вадим».
Ұсынылатын оқу жолдары — осы сайттың әдістемелік таңдауы, ресми сынып бағдарламасының тізімі емес.
5–6-сыныпқа бастапқы жол: екі мысалды оқы → кейіпкер әрекетін салыстыр → өз қорытындыңды жаз.
7–8-сыныпқа жол: табиғат лирикасын оқы → бейнелер мен көңіл күйді тап → екі қазақша нұсқаны салыстыр.
9–11-сыныпқа жол: Онегин топтамасын оқы → аударма мен қосымшаны ажырат → дерекке сүйенген салыстырмалы талдау жаз.
Кіші жастағы оқушыға ересек адамның көмегімен қысқа мысалдардан бастауға болады.
Оқу реті: мәтінді тұтас оқы → түсініксіз сөзді қара → сұраққа өз жауабыңды бер → мәтіннен дәлел таңда → түсіндірмені аш.
03
Аударманы түсінуге қажет алты ұғым
- Түпнұсқа
- аудармаға негіз болған шығарма. Түпнұсқаның авторы мен аудармашы — екі бөлек тұлға.
- Көркем аударма
- мағынамен бірге бейне, дауыс пен ырғақты басқа тілде жеткізуге ұмтылатын шығарма.
- Еркін аударма
- сөзбе-сөз сәйкестікке байланбай, мазмұн мен әсерді өзіндік көркем шешіммен жеткізу. Еркіндік кез келген өзгерісті дәлелсіз «дұрыс» деп қабылдау деген сөз емес.
- Шығармашылық игеру
- басқа шығармадағы ойды өз көркем мақсатына сай қайта өрнектеу. «Сарынымен», «үлгісімен» деген белгілер соны ажыратуға көмектеседі.
- Делдал мәтін
- алғашқы түпнұсқа мен кейінгі аударманың арасындағы басқа тілдегі нұсқа. Гете → Лермонтов → Абай жолы осыған мысал.
- Үзінді және нұсқа
- үзінді үлкен шығарманың бір бөлігін ғана береді; нұсқа бір бастаудың өзгеше мәтіндік қалпы болуы мүмкін. Екеуін де толық романмен немесе поэмамен теңестіруге болмайды.
04
Авторлар және әдеби байланыстар
- Александр Сергеевич Пушкин
- орыс ақыны. Бұл бөлімдегі шығармалар «Евгений Онегин» өлеңмен жазылған романынан алынған үзінділермен байланысты. Абай бүкіл романды толық аударған жоқ.
- Михаил Юрьевич Лермонтов
- орыс ақыны және прозашысы. Абай оның лирикасына, поэмалары мен «Вадим» прозасына жүгінген. Лермонтов кейбір батысеуропалық шығармалардың Абайға жетуіндегі делдал ақын да болды.
- Иван Андреевич Крылов
- орыс мысалшысы. Оның мысалдарында жануар әрекеті арқылы адам мінезі мен қоғамдық қатынас сыналады.
- Иоганн Вольфганг Гете
- неміс ақыны. «Қараңғы түнде тау қалғып» шығармасының бастауы оның түнгі тыныштық туралы өлеңімен байланысты; Абай Лермонтовтың орысша нұсқасына сүйенген.
- Джордж Гордон Байрон
- ағылшын ақыны. «Көңілім менің қараңғы. Бол, бол, ақын!» оның шығармасынан Лермонтов арқылы жеткен.
- Адам Мицкевич
- поляк ақыны. «Тұтқындағы поляк жандаралының сөзі» осы авторға қатысты; негізгі басылым орысша нұсқаны салыстыруға береді.
- Яков Петрович Полонский
- орыс ақыны. «Жүректе көп қазына бар, бәрі жақсы» оның «Сердце» өлеңімен байланысты.
- Иван Алексеевич Бунин
- орыс жазушысы әрі ақыны. Негізгі академиялық басылым «Қорқытпа мені дауылдан» шығармасын Буниннен деп көрсетеді.
- Виктор Александрович Крылов
- орыс қаламгері. «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» оның «Разбитое сердце» шығармасымен байланысты. Оны мысалшы Иван Андреевич Крыловпен шатастырма.
Байланыс картасы
- Фридрих Шиллер — неміс ақыны. «Кең жайлау – жалғыз бесік жас балаға» Шиллер → Лермонтов → Абай байланысын көрсетеді.
- Пушкин → Абай → Онегин топтамасы.
- Лермонтов → Абай → лирика, поэма үзінділері, «Вадим».
- И. А. Крылов → Абай → мысалдар.
- Гете → Лермонтов → Абай → «Қараңғы түнде тау қалғып».
- Шиллер → Лермонтов → Абай → «Кең жайлау – жалғыз бесік жас балаға».
- Байрон → Лермонтов → Абай → «Көңілім менің қараңғы. Бол, бол, ақын!».
05
Каталог
Төменде 54 негізгі карточка берілген. Бұл — осы бөлімге жинақталған аудармалар мен аудармашылық байланысы бар мәтіндердің саны. Олардың ішінде еркін нұсқалар, шығармашылық игеру, нақты түпнұсқасы осы материалда анықталмаған мәтін және аяқталмай қалған шығарма бар. Бұл санды «Абай дәл 54 шығарма ғана аударған» деген өзгермейтін ғылыми тұжырымға айналдыруға болмайды.
Қосымша алты карточка бұрын аудармаға қосылған не аударма топтамасымен байланысты төл шығармаларды және жіктеуі бірдей емес мәтінді түсіндіреді. Олардың толық мәтіні де берілген, бірақ негізгі каталог санына кірмейді.
Әр карточкадағы «Толық мәтін» — осы пайдаланылған басылымдағы қазақша мәтін. Егер Абай тек үзінді аударған болса, ол белгі сақталады; бұл түпнұсқаның толық аудармасы дегенді білдірмейді. «Бородино» үшін бізге жеткен үзік, «Вадим» үшін сақталған аяқталмаған мәтін түгел ұсынылады.
Өлеңдегі сөйлеуші, мысалдағы кейіпкер және авторды ажырат. Әжуамен айтылған кеңесті тікелей мінез-құлық ережесі деп қабылдама. Көне не тұрпайы сөздердің болуы — тарихи әдеби мәтіннің ерекшелігі; мұнда түпмәтін өзгертілмейді, мағынасы түсіндіріледі.
Негізгі каталог: A01–A54
Жіктеуді түсінейік: B01–B06
Бұл алты шығарма A01–A54 санына кірмейді. Олар аударма, төл туынды және деректегі белгі туралы сұрақтарды ашуға арналған.
Сәйкес шығарма табылмады. Атаудың бір сөзін немесе автордың тегін жазып көр.
06
Салыстыру және тапсырмалар
Онегин топтамасын оқу жолы, салыстыру зертханасы, интерактив тапсырмалар мен қорытынды жұмыстар бөлек бетте.