Абай аудармалары: салыстыру және тапсырмалар — Абай мұрасы
Бөлімдер

5 Абай аудармалары

Салыстыру және тапсырмалар

Онегин топтамасы, бір өлеңнің үш тілдегі жолы, интерактив тапсырмалар және қорытынды жұмыстар.

Зертханадан бастау← Каталог

01

Онегин топтамасын оқу

Мақсат: үзінділер арқылы кейіпкер өзгерісін бақылау және топтаманы толық романмен шатастырмау.

  1. 1«Онегиннің сипаты» — кейіпкерді таны.
  2. 2«Татьянаның Онегинге жазған хаты» — ашық айтылған сезімді оқы.
  3. 3«Онегиннің жауабы» және «Онегин сөзі» — жауаптың екі жеке мәтінін салыстыр.
  4. 4«Онегиннің хаты» — рөлдердің өзгеруін байқа.
  5. 5«Татьянаның жауабы» — сезім мен шешімді ажырат.
  6. 6«Ленский сөзінен» — топтаманың басқа кейіпкері туралы үзіндіні оқы.
  7. 7«Онегиннің өлердегі сөзі» — Абай қосқан аяқталу екенін ескеріп таныс.

Бұл рет — сайттағы оқу бағыты; роман оқиғаларының толық мазмұны немесе барлық үзіндінің дәл хронологиясы емес.

О1

Үш бағанды салыстыру жаса: «Татьяна хаты», «Онегин хаты», «Татьяна жауабы». Әрқайсысына сөйлеуші, адресат, негізгі көңіл күй, бір дәлел енгіз.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Үлгі:

Татьяна хаты: сөйлеуші — Татьяна, адресат — Онегин; сезім — ұялу, үміт, сенім; дәлел — «Өз хатыма өз көзім / Ұялып, қорқып баға алмас».

Онегин хаты: сөйлеуші — Онегин, адресат — Татьяна; сезім — өкініш, мұң, жауап күту; дәлел — «Мазағыңа бердім өзім / Өз басымды қолыңа».

Татьяна жауабы: сөйлеуші — Татьяна, адресат — Онегин; сезім — сақталған махаббат пен ауыр шешім; дәлел — «Көрісуге шыдамаспыз, / Айрылалық сол үшін».

Басқа дәйексөздер дәл және мағынаға сай болса қабылданады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

О2

«Онегиннің өлердегі сөзі — Пушкин романындағы Онегин өлімінің аудармасы» деген пікірдің қатесін түсіндір.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Пушкин романында Онегиннің осылай өлуі баяндалған үзінді жоқ. «Онегиннің өлердегі сөзі» — Абайдың топтамаға қосқан дербес сөзі. Топтамадағы орын мәтінді автоматты түрде аударма етпейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

О3

Онегиннің сыртқы тартымдылығы мен сезімге жауап беруін салыстыр. Екі мәтіннен бір-бір дәлел келтір.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Жауапта портреттегі әсер ету, сыр бермеу сипаттары мен хаттардағы уәж, жауап, өкініш салыстырылуы қажет. Мысалы, «Жасынан түсін билеп, сыр бермеген» жолын хаттағы «Өз басымды қолыңа» сөзімен салыстыру сыртқы бақылау мен кейінгі осалдық айырмасын ашады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

О4

Кейіпкердің сезімін түсіну оның барлық әрекетін мақұлдаумен бірдей ме? Топтамадан мысалмен жауап бер.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Бірдей емес. Кейіпкердің қорқынышы мен өкінішін түсініп, сонымен бірге оның өзге жанға тигізген салдарын сынауға болады. Жауап сезімге де, әрекетке де жеке баға беріп, бір дәлел келтірсе жеткілікті.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

02

Салыстыру зертханасы

8.1. Бір өлеңнің үш тілдегі жолы

Мақсат: делдал мәтіннің қызметін және аудармадағы бейне өзгерісін түсіну.

Тіл білу міндетті емес: алдымен авторлар реті мен параллель жолдарды қара.

И. В. Гете

«Ein gleiches» / «Wandrers Nachtlied»

Ueber allen GipfelnIst Ruh',In allen WipfelnSpürest duKaum einen Hauch;Die Vögelein schweigen im Walde.Warte nur, baldeRuhest du auch.

М. Ю. Лермонтов

«Из Гете»

Горные вершиныСпят во тьме ночной;Тихие долиныПолны свежей мглой;Не пылит дорога,Не дрожат листы...Подожди немного,Отдохнешь и ты.

Абай

«Қараңғы түнде тау қалғып»

Қазақша мәтін карточкада тұтас берілген.

Салыстыру тіректері

  • «Горные вершины / Спят…» — «Қараңғы түнде тау қалғып, / Ұйқыға кетер балбырап».
  • «Не пылит дорога» — «Шаң шығармас жол-дағы».
  • «Не дрожат листы» — «Сілкіне алмас жапырақ».
  • «Подожди немного, / Отдохнешь и ты» — «Тыншығарсың сен-дағы, / Сабыр қылсаң азырақ».
Түсіндірмені ашу

үш мәтіндегі ортақ қозғалыс — табиғат тыныштығынан адамға айтылған сөзге көшу. Лермонтов пен Абайдағы жол және жапырақ бейнелері делдал нұсқаның ізін байқауға көмектеседі. «Балбырап», «салбырап» сөздерінің дыбыстық үндестігі қазақша мәтінге өзіндік әуез береді. Бұл сөздерді Гетенің немісше мәтініне тікелей телуге болмайды.

З1

Авторларды шығарманың жету ретімен орналастыр: Абай, Гете, Лермонтов.

Нәтиже:

Гете → Лермонтов → Абай.

З2

Лермонтов пен Абайда қатар кездесетін екі табиғат нысанын ата.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Мысалы, жол және жапырақ; тау бейнесі де қабылданады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З3

Абай мәтініндегі екі ұйқас жұбын тап.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

«Қалғып — қып», «балбырап — салбырап», «жол-дағы — сен-дағы», «жапырақ — азырақ» жұптарының екеуі қабылданады. Дыбысталуы мен жол соңындағы орнын көрсету жеткілікті.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З4

«Абай Гетені неміс тілінен тікелей аударған» деген сөйлемді осы мысал бойынша түзет.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

«Абай Гете өлеңін Лермонтовтың орысша нұсқасы арқылы қазақша жеткізген».

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З5

Қай қазақша сөз түнгі тыныштықты саған анығырақ сездіреді? Бір сөзді таңдап, оның әсерін 2–3 сөйлеммен түсіндір. Жеке талғамың бағаланбайды; дәлелдің анықтығы бағаланады.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Үлгі: «Балбырап» сөзі маған тыныштықты сездіреді: тау жай тоқтап тұрғандай емес, ұйқыға жұмсақ енгендей көрінеді. Бұл таңдаудың жалғыз дұрыс үлгісі емес.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

8.2. Бір мысалдың екі қазақша нұсқасы

Мақсат: мазмұны ұқсас екі мәтіннің көркем шешімін ажырату.

Мәтіндер: «Қарға мен түлкі — Жұрт біледі, күледі» және «Қарға мен түлкі — Боқтықта талтаңдап».

З6

Екі нұсқадағы өзгермейтін үш оқиғаны ретімен жаз.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Қарға ірімшік табады → түлкі оны мақтап, ән салуға көндіреді → қарға аузын ашып, ірімшігін түсіреді, түлкі алады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З7

Қай нұсқа оқиғаға дейін жалпылама ой айтады? Алғашқы жолдармен дәлелде.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Бірінші нұсқа: «Жұрт біледі, күледі» деп басталып, сұрқия тіл мен қошеметшінің амалын алдын ала атайды.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З8

Екінші нұсқадан әрекеттің жылдамдығын естіртетін екі тіркес тап.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

«Тап етті, шап етті», «Ап кетті қу түлкі»; әрекетті естіртетін басқа дәл тіркестер де қабылданады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З9

Салыстыру кестесін толтыр: «басталуы», «тармақтарының сипаты», «ортақ түйіні». Әр бағанда екі мәтіннің айырмасын не ұқсастығын көрсет.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Үлгі кесте: басталуы — біріншіде жағымпаздық туралы жалпы ой, екіншіде қарғаның жүрісі; тармақ — екіншіде қысқа жолдар жиі, екпін жылдам; ортақ түйін — мақтауға алданып, пайдакүнемнің айласына түсу. Бірінші нұсқада да қысқа жолдар бар екенін жоққа шығармау керек.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

8.3. Бір түпнұсқамен байланысты екі шығарма

Мақсат: бір бастаудан бірнеше дербес қазақша мәтін туатынын түсіну.

Мәтіндер: «Күлімсіреп аспан тұр» және «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз».

З10

Екі мәтіндегі ортақ сұрақты бір сөйлеммен тұжырымда.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Адам табиғат тыныштығының ортасында неге мазасыз және тыныштықты қайдан іздейді? Осы мағынадағы негізделген тұжырым қабылданады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З11

Бірінші мәтіннің қоғамдық мінезге ауысатын тұсынан бір мысал тап.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

«Мансап іздер, мал қуар» тәрізді жолдар адамның мақтан, мансап қуған мінезіне ауысады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

З12

Екі нұсқаны араластырып, бір «толық мәтін» жасауға неге болмайтынын түсіндір.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

Олардың әрқайсысы өз композициясы мен көркем шешімі бар жеке мәтін. Араластыру Абайдың осы басылымдағы мәтінін бұзады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

03

Білгеніңді тексер

И1. «Екі Крыловты шатастырма»

Әр шығарманы тиісті авторға сәйкестендір.

Нәтиже:

И. А. Крылов: «Есек пен бұлбұл», «Шегіртке мен құмырсқа». В. А. Крылов: «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын». Тегі бірдей болғанымен, екі бөлек автор.

И2. «Аударма ма, қосымша ма?»

Әр мәтінге оның мәртебесін таңда.

Нәтиже:

«Аударма ма, қосымша ма?»

И3. «Мысалдағы қателікті тап»

Әр мысалға оның түйінін сәйкестендір.

Нәтиже:

«Мысалдағы қателікті тап»

И4. «Тұжырымды тексер»

Әр сөйлемге «Дұрыс» немесе «Қате» деп жауап бер. Қатесін өз ойыңда түзет.

Нәтиже:

  • а) Қате: романнан үзінділер аударған.
  • ә) Дұрыс: Терек — өзен.
  • б) Қате: екі нұсқа жеке беріледі.
  • в) Дұрыс: салыстыруға мүмкіндік береді.
  • г) Қате: бұл — осы бөлімнің түсіндірілген редакциялық қамту саны.
  • ғ) Қате: кейіпкер сөзі, кекесін және автор ұстанымы ажыратылады.

И5. «Дерек таңда»

бір тізімде шығарма аударма, жаңа басылым түсінігінде төл өлең деп берілген. Қай әрекет орынды?

Алдымен бір жауапты таңда.

Дұрыс жауап — Ә. Қайшылықты көрсету оқырманға деректің шегін түсінуге көмектеседі.

И6. «Бір сөйлеммен түсіндір»

бір мысалды таңдап, «Кейіпкер … істеді, соның салдарынан … болды; менің қорытындым …» сөйлемін аяқта. «Емен мен шілік», «Қарға мен бүркіт», «Бақа мен өгіз».

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Үлгі мен түсінік

«Емен өз күшіне мастанып, шілікті әлсіз көрді; дауылда шілік майысып аман қалды, ал емен құлады; менің қорытындым — икемділік кейде сыртқы күштен тиімді».

«Қарға бүркіттің әрекетін шамасын есептемей қайталады; соның салдарынан ұсталды; менің қорытындым — талпыныс дайындықпен бірге жүруі керек».

«Бақа өгіздей боламын деп ісінді; соның салдарынан өзіне зиян келтірді; менің қорытындым — өз мүмкіндігіңді ескермеген салыстыру қауіпті».

Басқа мазмұнды жауаптар да мәтінге сай болса қабылданады.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

04

Қорытынды жұмыстар

Қ1

«Мағына мен әуез» — «Қараңғы түнде тау қалғып» пен Лермонтов мәтінін 120–160 сөзбен салыстыр. Екі ортақ бейнені, бір қазақша көркем шешімді және соңғы жолдардың қызметін көрсет.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Күтілетін мазмұн және бағалау

Күтілетін мазмұн: тау, жол, жапырақ бейнелерінің сәйкестігі; «балбырап» не «салбырап» тәрізді қазақша шешім; табиғаттан адамға ауысқан соңғы жұбаныш. Баға: ортақ бейнелер — 2, көркем шешімді түсіндіру — 2, қорытынды — 1. Барлығы 5 ұпай.

үлгімен сөзбе-сөз бірдей болу талап етілмейді. Нақты мәтінге сүйенген қисынды балама түсіндіру қабылданады. Дәйексөз ойдан жасалса, дәлел ұпайы берілмейді. Ұпайлар — осы сайттың ұсынылатын өлшемі; ресми бағалау нормасы деп көрсетілмейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

Қ2

«Бір оқиға, екі өрнек» — «Қарға мен түлкінің» екі нұсқасына салыстырмалы кесте жаса. Төрт өлшем: кіріспе, тармақ, дыбыс, түйін. Соңынан 80–100 сөздік қорытынды жаз.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Күтілетін мазмұн және бағалау

Күтілетін мазмұн: төрт өлшемі бар кесте; жалпы оқиғаның сақталуы; қысқа тармақтар мен еліктеуіш сөздердің әсері; бірінші нұсқадағы алдын ала айтылған түйін. Баға: кестенің толықтығы — 2, дәлел — 2, қорытынды — 1. Барлығы 5 ұпай.

үлгімен сөзбе-сөз бірдей болу талап етілмейді. Нақты мәтінге сүйенген қисынды балама түсіндіру қабылданады. Дәйексөз ойдан жасалса, дәлел ұпайы берілмейді. Ұпайлар — осы сайттың ұсынылатын өлшемі; ресми бағалау нормасы деп көрсетілмейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

Қ3

«Хаттағы өзгеріс» — Татьяна мен Онегиннің хаттарын 150–200 сөзбен талда. Сөйлеуші мен адресатты, үміт пен өкінішті, жауапкершілікті салыстыр. Екі дәлел қолдан.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Күтілетін мазмұн және бағалау

Күтілетін мазмұн: сөйлеуші мен адресат дұрыс; хаттардағы орын ауысу; кемінде екі дәл дәйексөз; сезім мен шешімнің айырмасы. Баға: салыстыру — 2, дәлел — 2, байланысқан қорытынды — 1. Барлығы 5 ұпай.

үлгімен сөзбе-сөз бірдей болу талап етілмейді. Нақты мәтінге сүйенген қисынды балама түсіндіру қабылданады. Дәйексөз ойдан жасалса, дәлел ұпайы берілмейді. Ұпайлар — осы сайттың ұсынылатын өлшемі; ресми бағалау нормасы деп көрсетілмейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

Қ4

«Мысалды бүгін оқысақ» — бір мысалдың мәселесін қазіргі мектеп өміріндегі ойдан құрастырылған жағдаймен түсіндір. 100–140 сөз. Нақты сыныптасыңды кемсітіп сипаттама; әрекет пен салдарға назар аудар.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Күтілетін мазмұн және бағалау

Күтілетін мазмұн: мысалдың мәселесі дәл танылған; қазіргі жағдай соған сәйкес; әрекет пен салдар көрсетілген; пікір әңгіме түйінін бұрмаламайды. Баға: мәтінмен байланыс — 2, жағдаяттың қисыны — 2, қорытынды — 1. Барлығы 5 ұпай.

үлгімен сөзбе-сөз бірдей болу талап етілмейді. Нақты мәтінге сүйенген қисынды балама түсіндіру қабылданады. Дәйексөз ойдан жасалса, дәлел ұпайы берілмейді. Ұпайлар — осы сайттың ұсынылатын өлшемі; ресми бағалау нормасы деп көрсетілмейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

Қ5

«Дерек редакторы» — қосымша карточкалардың бірін таңдап, сайтта оның авторлық белгісі қалай берілуі керектігін 100–140 сөзбен негізде. Негізгі дереккөзді және қате белгі қоюдың салдарын ата.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Күтілетін мазмұн және бағалау

Күтілетін мазмұн: карточканың мәртебесі дұрыс; қай басылым не дерекке сүйенгені аталған; айырма ашық көрсетілген; ойдан түпнұсқа қосылмаған. Баға: дерек пен мәртебе — 2, дәлел — 2, ескерту тұжырымы — 1. Барлығы 5 ұпай.

үлгімен сөзбе-сөз бірдей болу талап етілмейді. Нақты мәтінге сүйенген қисынды балама түсіндіру қабылданады. Дәйексөз ойдан жасалса, дәлел ұпайы берілмейді. Ұпайлар — осы сайттың ұсынылатын өлшемі; ресми бағалау нормасы деп көрсетілмейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

Қ6

«Вадим: сыртқы бейне және мінез» — 150–200 сөздік талдау. Кейіпкердің сыртқы суретінен, Палицынмен сөйлесуінен және әлеуметтік ортасынан бір-бір мысал ал. Сақталмаған жалғасын ойдан тарихи факт ретінде жазба.

Жауабыңды жазғаннан кейін «Жауапты көрсету» батырмасы ашылады.

Күтілетін мазмұн және бағалау

Күтілетін мазмұн: портрет, диалог, әлеуметтік ортадан үш дәлел; сыртқы бейне мен моральдық бағалау теңестірілмеген; аяқталмаған мәтіннің шегі сақталған. Баға: үш дәлел — 3, талдау — 1, шекті ескеру — 1. Барлығы 5 ұпай.

үлгімен сөзбе-сөз бірдей болу талап етілмейді. Нақты мәтінге сүйенген қисынды балама түсіндіру қабылданады. Дәйексөз ойдан жасалса, дәлел ұпайы берілмейді. Ұпайлар — осы сайттың ұсынылатын өлшемі; ресми бағалау нормасы деп көрсетілмейді.

Жауабыңды үлгімен салыстыр. Басқа пікір де мәтінмен негізделсе қабылданады.

Өзіндік тексеру

05

Бір мәтінді қайта оқып көр

Алғашқы оқығанда оқиғаны білдің. Енді сөздің неге дәл осылай таңдалғанына қара. Аударманы түсіну — ұқсастықты табумен бірге, әр нұсқаның өз дауысын есту.

Басқа авторды таңдауЕкі нұсқаны салыстыруБілгенімді тексеруАбайдың өлеңдеріне өту

Қазақ әдебиеті · 2026

Білім беру жобасы

Оқу баптаулары

Мәтін өлшемі
Шумақ аралығы
Режим