Абайдың әндері 13–24 — Абай мұрасы

4 Абайдың әндері

Әндер 13–24

«Өзгеге, көңілім, тоярсың» — «Сүйсіне алмадым, сүймедім»: толық әдеби мәтін, талдау, сөздік, тыңдау және тапсырмалар.

01

Осы беттегі әндер

    02

    Музыкалық сөздік

    Анықтамалар мектеп оқушысына арналған ықшам оқу түсіндірмелері; олар толық музыкатану сөздігін алмастырмайды.

    Ән
    дауысқа арналған, мәтін мен әуен байланысқан музыкалық шығарма.
    Әуен
    музыкалық дыбыстардың мағыналы қозғалысы.
    Екпін
    музыканың орындалу жылдамдығы. Ол әннің атына ғана қарап анықталмайды.
    Ырғақ
    дыбыс ұзақтықтары мен екпіндердің уақыттағы ұйымдасуы.
    Өлшем
    күшті және әлсіз үлестердің қайталанып ұйымдасуы; оны жай ғана «жылдамдық» деп түсіндірме.
    Дыбыс биіктігі
    дыбыстың жуан не жіңішке естілуіне қатысты қасиет. Дыбыс күшінен бөлек ұғым.
    Динамика
    дыбыс күшінің өзгеруі, қаттырақ не бәсеңірек орындалуы.
    Тембр
    дауысты не аспапты өзгеден ажырататын үн бояуы.
    Музыкалық фраза
    мағыналық жағынан тұтас естілетін музыкалық бөлік.
    Тыныс
    ән айтуда дем алу мен фразаны байланыстыратын орындаушылық әрекет.
    Сүйемел
    дауысқа қатар қосылатын аспаптық не басқа музыкалық қолдау.
    Кіріспе
    негізгі айтылатын бөлік басталғанға дейінгі музыкалық бөлім.
    Қайырма
    әдетте шумақтар арасында қайта келетін музыкалық-мәтіндік бөлік. Әр әнде жеке қайырма болуы міндетті емес.
    Қайталау
    жолдың не музыкалық бөліктің қайта орындалуы; оның бәрі жеке қайырма болмайды.
    Нұсқа
    бір шығарманың жеткізілуі не орындалуында қалыптасқан өзгеше үлгі.
    Өңдеу
    бар шығарманы белгілі аспапқа, құрамға не орындау тәсіліне бейімдеу.
    Шумақ
    өлеңнің бірнеше тармағынан құралған бөлігі.
    Тармақ
    өлеңнің бір жолы.
    Лирикалық кейіпкер
    мәтіндегі ойы мен сезімі көрінетін бейне; әр жағдайда ақынның жеке өмірімен теңестірілмейді.
    Метафора
    бір нәрсені басқа бейне арқылы жеткізу тәсілі.
    Сатира
    мінез не қоғамдық құбылысты өткір сынмен бейнелеу тәсілі.
    Атрибуция
    туындыны белгілі авторға телу; оған қатысты дәлел мен қайшылық ашық көрсетілуі керек.

    03

    Қосымша оқу мәтіндері

    Ғашықтың тілі – тілсіз тіл

    Бұл екі шумақ сөзсіз ұғынысу мен өткен тәжірибені еске алуға құрылған. Музыкалық зерттеуде оның әртүрлі әуенмен айтылған нұсқалары қарастырылады. Оны бәсекелес каталогында жеке атау болғаны үшін даусыз бөлек бір ғана әуен деп тіркеуге болмайды.

    Толық әдеби мәтін

    Ғашықтың тілі – тілсіз тіл,Көзбен көр де, ішпен біл.Сүйісер жастар қате етпес,Мейлің илан, мейлің күл.
    Ол тілге едік оңтайлы –Қаріпсіз біліп сондайды,Біліп-ақ, ұғып қоюшы ек,Енді ішіме қонбайды.

    Тапсырма

    Тілсіз тіл тіркесінің қайшылығын түсіндір. Бір әуеннің екі мәтінмен айтылуын тіркегенде қандай мәліметтер керек?

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    Бейнелі мағынада сөз айтпай-ақ сезім жеткізу. Нұсқаны тіркеу үшін мәтіннің атауы, нақты орындаушы, әуенге қатысты дерек және жазба көзі керек.

    Құлақтан кіріп, бойды алар

    Бұл мәтін ән тыңдау, естелік және ойдың қозғалысы туралы. Каталогтағы жеке әуен атрибуциясын растамай, оны «Абайдың өзі шығарған тағы бір әні» деп қосуға болмайды. Мұнда ол музыка туралы өлең ретінде беріледі.

    Толық әдеби мәтін

    Құлақтан кіріп, бойды аларЖақсы ән мен тәтті күй.Көңілге түрлі ой салар,Әнді сүйсең, менше сүй.
    Дүние ойдан шығады,Өзімді өзім ұмытып.Көңілім әнді ұғады,Жүрегім бойды жылытып.
    Аңсаған шөлде су тапса,Бас қоймай ма бастауға?Біреу түртсе, я қақса,Бой тоқтамас жасқауға.
    Бір күйгізіп, сүйгізіп,Ескі өмірді тіргізер.Өмір тонын кигізіп,Жоқты бар қып жүргізер.
    Есіткендей боладыҚұлағым ескі сыбырды.Ескі ойға көңілім толады,Тірілтіп өткен құрғырды.
    Ішіп, терең бойлаймын,Өткен күннің уларын.Және шын деп ойлаймынЖұрттың жалған шуларын.
    Тағы сене бастаймынКүнде алдағыш қуларға.Есім шығып қашпаймын,Мен ішпеген у бар ма?

    Тапсырма

    Әннің естелікті қозғауы қай жолдарда көрсетілген? Мұны өз тыңдау байқауыңмен байланыстыр.

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    Ескі өмірді тірілту, ескі сыбырды естігендей болу және өткен ойға толу туралы жолдарға сүйенуге болады. Жеке мысал міндетті түрде құпия өмірбаяндық оқиға болмауы керек.

    04

    Қорытынды жұмыс

    1. Екі түнгі көрініс

    «Желсіз түнде жарық ай» мен «Қараңғы түнде тау қалғыпты» салыстыр: табиғат нысандары; естілетін/естілмейтін дыбыс; адамға қаратылған ой. Әр бағанға мәтіндік мысал бер.

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    біріншіде өзен, ағаш, ауыл және кездесу толқуы бар; екіншісінде тау, дала, жол, жапырақтың тыншуы соңғы адамға қаратылған сабырмен жалғасады. Жалпы әсерге бірнеше негізді жауап болуы мүмкін.

    2. Ән авторын дұрыс тірке

    Үш өрісті толтыр: сөз авторы, әуен авторы/нұсқасы, орындаушы. «Қараңғы түнде тау қалғып» мәтінінің аударма байланысын бөлек көрсет. Орындаушыны білмесең, «Бұл жазба үшін орындаушыны растай алмадым» деп жаз; ойдан есім қоспа.

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    қазақша мәтін — Абай, әдеби байланыс — Гете–Лермонтов; музыкалық нұсқа — дереккөздегі атрибуциямен; орындаушы — таңдалған жазбаның жарияланған метадерегі бойынша. Әнші аударма авторы болып кетпейді.

    3. Бір әннің екі орындалуы

    «Желсіз түнде жарық ай», «Сегіз аяқ» немесе «Бойы бұлғаңның» төменде тіркелген екі аудиобетін таңда. Екі нұсқадағы мәтін көлемін, тыныс орнын, қайталауды және дауыстың әсерін салыстыр. Оң/теріс баға емес, нақты байқау жаз.

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    екі орындаушы мен дереккөз аталуы; кемінде екі тексерілетін айырма көрсетілуі керек. Екі нұсқа бірдей сезілсе, қай тұстары бірдей екенін дәлелде. Тыңдалмаған нұсқаға ойдан сипаттама берме.

    4. Хаттағы рөлдердің ауысуы

    Татьяна хаты, Онегин жауабы, Онегин хаты, Татьяна жауабы бойынша кесте жаса: кім сөйлейді; не күтеді; қандай шешім айтады. «Онегиннің өлердегі сөзін» Пушкин романының дәл финалы деп берме.

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    алғаш Татьяна сезімі мен жауап күтуін білдіреді; Онегин өзін лайықсыз санап алыстайды; кейін өзі жауап күтеді; Татьяна сезімін мойындаса да айырылысу шешімін айтады. Әр жауап мәтінмен дәлелденсін.

    5. Деректі тексеру

    Тұжырымдарды тексеріп, дұрысын таңда. Бірнеше жауап болуы мүмкін.

    Алдымен жауап(тар)ды таңда.

    Дұрыс жауаптар: C және D. A — басқа композитордың әні болуы мүмкін; B — музыкалық датаны жеке дәлелдеу керек.

    6. Куратордың шағын таныстыруы

    Бір әнді таңда. 100–130 сөзбен таныстыр: дәл атауы; сөз/әуен туралы мәлімет; бір мәтіндік бейне; бір тыңдау не мәнерлеп оқу байқауы; дереккөз. Көлем — сайт тапсырмасының шарты.

    Жауабыңды жазғаннан кейін тексеру батырмасы ашылады.

    Жауапқа бағыт

    факт пен жеке пікір ажыратылсын. Авторлығы талқыланатын карточкада сол белгі сақталсын. Сипаттама жалпы мақтау сөздермен ғана шектелмесін.

    Бағалау рубрикасы

    Әр өлшем 0–2 балл, барлығы 8 балл. Өз жұмысыңды бағалап көр. Тыңдау талғамының «ұнады/ұнамады» жауабы қате деп бағаланбайды.

    Мәтінді дұрыс түсіну
    Нақты дәлел
    Авторлық пен нұсқаны дұрыс тіркеу
    Өз пікірін анық жеткізу

    Жиыны:

    05

    Тыңдау дереккөздері

    Сілтемелер жазба жарияланған беттерге жаңа терезеде ашылады. Бұл сайттағы плеер емес.

    • Абайдың әні «Желсіз түнде жарық ай» - Гүлдана СапарғалиеваТыңдау ↗
    • Абайдың әні «Желсіз түнде жарық ай» - Әмина НұғымановаТыңдау ↗
    • Абайдың әні «Сегізаяқ» - Мәкен ӘлиасқарұлыТыңдау ↗
    • Абайдың әні «Желсіз түнде жарық ай» - К.Кенжетаев (1958 жыл)Тыңдау ↗
    • Абайдың әні «Бойы бұлғаң» - М.Ешекеев (1982 жыл)Тыңдау ↗
    • Абайдың әні «Сегізаяқ» - Жүсіпбек Елебеков (1970 жыл)Тыңдау ↗
    • Абайдың әні «Көзімнің қарасы» - Жүсіпбек Елебеков (1970 жыл)Тыңдау ↗
    • Сегіз аяқ - Сембі МұхамединТыңдау ↗
    • Бойы бұлғаң - Жүсіпбек ЕлебековТыңдау ↗
    • Жалпы жинақ «Абай әндері»kitap.kz ↗

    Қазақ әдебиеті · 2026

    Білім беру жобасы

    Оқу баптаулары

    Мәтін өлшемі
    Шумақ аралығы
    Режим