Қолөнер және ұлттық өрнек

ТехникаларТехникиTechniques

01

КестелеуВышивкаEmbroidery

Жіппен негіздің бетіне өрнек түсіру. Алдымен қысқа сызықта жаттық, содан кейін пішіннің жиегін кестеле. Жіпті қатты тартып, матаны жиырма.Создание узора нитками на основе. Сначала потренируйся на короткой линии, затем вышей контур формы. Не стягивай ткань нитью.Creating a pattern with thread on a base. Practise on a short line before outlining a shape. Avoid pulling the fabric into puckers.

02

АппликацияАппликацияAppliqué

Пішілген бөлшекті басқа негіздің бетіне бекіту. Бұл бөлімде фетр бөлшегін матаға қолмен тігеміз. Алдымен орналастырып көр, содан кейін бекіт.Закрепление вырезанной детали поверх основы. Здесь мы пришиваем фетровую деталь вручную. Сначала примерь расположение, затем закрепляй.Attaching a cut shape on top of a base. Here we sew felt onto a base by hand. Test its position before attaching it.

03

ӨруПлетениеBraiding

Жіптерді белгілі ретпен айқастыру. Үш жіпті өргенде оң жақтағысын ортаға, кейін сол жақтағысын ортаға кезек апар. Жіптерді біркелкі тарт.Перекрещивание нитей в определённом порядке. Для косички из трёх прядей поочерёдно переноси правую в середину, затем левую в середину. Сохраняй равномерное натяжение.Crossing strands in a set order. For a three-strand braid, move the right strand to the centre, then the left strand to the centre, and repeat. Keep the tension even.

04

Бізбен тоқуВязание спицамиKnitting

Жіптен ілмектер жасап, оларды қатармен байланыстыру. Негізгі кезеңдер: ілмек жинау, қатар тоқу және ілмектерді жабу. Ілмектер саны мен өлшемі дайын жұмыстың пішініне әсер етеді.Создание полотна из петель пряжи. Основные этапы: набор, вязание рядов и закрытие петель. Число и размер петель влияют на форму работы.Making fabric from yarn loops. The main stages are casting on, working rows and binding off. Stitch count and size affect the shape of the work.

Дәстүрлі бұйымдарТрадиционные предметыTraditional items

01

Өрнек қайда кездеседі?Где встречается орнамент?Where can you find ornament?

Қазақ қолөнерінде киіз бұйымдар, тоқыма, кесте және киім әшекейі бар. Қазақстанның Орталық мемлекеттік музейі қорында сырмақ, текемет, алаша және кестелі бұйымдар сақталған. Затты көргенде материалына, техникасына және өрнек орналасуына назар аудар.Казахские ремёсла включают войлочные изделия, ткачество, вышивку и украшение одежды. В коллекции Центрального государственного музея Казахстана представлены сырмаки, текеметы, алаша и вышитые изделия. Изучая вещь, замечай материал, технику и расположение узора.Kazakh crafts include felt work, weaving, embroidery and clothing decoration. Kazakhstan’s Central State Museum collection includes syrmak, tekemet, alasha and embroidered items. When examining an object, notice its material, technique and pattern placement.

02

Сырмақ пен текеметСырмак и текеметSyrmak and tekemet

Сырмақ пен текемет — киіз бұйымдарының атаулары. Кең таралған тәсілдердің бірінде текемет өрнегі түсті жүнмен бірге басылады; сырмақта алдын ала дайындалған түсті киізден қиылған бөлшектер біріктіріледі. Тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін: нақты заттың музейлік сипаттамасын тексер.Сырмак и текемет — виды войлочных изделий. В одном из распространённых способов узор текемета вваливают из цветной шерсти; для сырмака соединяют вырезанные части готового цветного войлока. Техники различаются: проверяй описание конкретного предмета.Syrmak and tekemet are types of felt textiles. In a common tekemet method, coloured wool is felted into the design; syrmak can use cut pieces of prepared coloured felt joined together. Techniques vary, so check the specific object’s museum description.

Өрнек атауларыНазвания мотивовMotif names

01

ҚошқармүйізҚошқармүйіз — бараньи рогаҚошқармүйіз — ram’s horns

Атауы қошқардың мүйізіне байланысты. Иілген, шиырылған сызықтарды байқа. Әртүрлі бұйымда оның нұсқалары бірдей болмауы мүмкін.Название связано с рогами барана. Замечай изгибы и завитки. Варианты мотива на разных предметах могут различаться.The name refers to a ram’s horns. Look for curves and curls. The motif can vary from one object to another.

02

ТүйетабанТүйетабан — след верблюдаТүйетабан — camel’s footprint

Атауы түйенің табанына байланысты. Үлгідегі пішінді сол бейнемен салыстыр. Бір суретке қарап барлық нұсқасы дәл осындай деп ойлама.Название связано со стопой или следом верблюда. Сравни форму образца с этим образом. Не считай один рисунок единственно возможным вариантом.The name refers to a camel’s foot or footprint. Compare the sample’s form with that image. One drawing is not the only possible version.

03

ҚұсқанатҚұсқанат — крыло птицыҚұсқанат — bird’s wing

Атауындағы «құс» пен «қанат» сөздері құс қанатын білдіреді. Үлгіні қарап, пішіннің бағытын және қайталануын сипатта.Слова «құс» и «қанат» обозначают птицу и крыло. Рассмотри образец и опиши направление формы и повтор.The words “құс” and “қанат” refer to a bird and a wing. Observe the sample and describe its direction and repetition.

Дәстүрлі атау, көзге көрінетін пішін және өз түсіндіруің — бөлек нәрселер. «Маған қанатты елестетеді» — өз байқауың. Тарихи мағына айтсаң, дереккөзін көрсет.Традиционное название, видимая форма и твоя интерпретация — разные вещи. «Мне напоминает крыло» — наблюдение. Если говоришь об историческом значении, укажи источник.A traditional name, a visible shape and your interpretation are different things. “It reminds me of a wing” is an observation. Give a source when discussing historical meaning.

КомпозицияКомпозицияComposition

01

Элемент және қайталауЭлемент и повторElement and repetition

Элемент — композицияда қолданылатын жеке пішін. Қайталанатын топты тап: мысалы, ромб–дөңгелек. Сол топ қайта келсе, ырғақ құралады.Элемент — отдельная форма композиции. Найди повторяющуюся группу, например ромб–круг. Повтор группы создаёт ритм.An element is an individual shape. Find a repeating unit, such as diamond–circle. Repeating the unit creates rhythm.

02

Айна симметриясыЗеркальная симметрияReflection symmetry

Симметрия осінің екі жағындағы пішіндер айнадағыдай сәйкеседі. Осьтен арақашықтықтары бірдей болады. Пішінді жай көшіру әрқашан шағылдыру емес.Формы по обе стороны оси соответствуют друг другу как в зеркале и находятся на равном расстоянии от неё. Простое копирование не всегда является отражением.Shapes on either side of an axis match as mirror images and are equally distant from it. Copying a shape is not always the same as reflecting it.

03

Орналасу және бос орынРасположение и свободное пространствоPlacement and empty space

Өрнек орталықта, жиекте немесе жолақта орналасуы мүмкін. Бос орын да композицияның бөлігі. Тігілетін жиекке орын қалдыр және өте ұсақ бөлшектерден бастама.Узор можно разместить в центре, по краю или полосой. Свободное место тоже часть композиции. Оставляй место для шва и начинай без слишком мелких деталей.A pattern can be placed centrally, along an edge or in a band. Empty space is part of the composition. Leave room for stitching and begin with manageable shapes.

04

Түс пен айқындықЦвет и различимостьColour and clarity

Негіз бен өрнек бір-бірінен ажыратылсын. Тек түс емес, пішін мен ашық-қою айырмасын да тексер. Бір үлгіні екі түсте салыстыр; «ең әдемі» деген жалғыз дұрыс жауап жоқ.Фон и узор должны различаться. Проверяй не только цвет, но и форму и разницу светлого и тёмного. Сравни один эскиз в двух палитрах: единственного «самого красивого» ответа нет.Make the pattern distinguishable from its background. Check shape and light–dark contrast as well as colour. Compare one design in two palettes; there is no single “most beautiful” answer.

ТапсырмаларЗаданияActivities

Өз өрнегіңді құрастырСоставь свой узорBuild your pattern

Ромб пен дөңгелектен жолақ жаса. Екі түрлі палитраны салыстыр. Бұл — авторлық геометриялық өрнек, тарихи оюдың көшірмесі емес.Собери полосу из ромбов и кругов. Сравни две палитры. Это авторский геометрический узор, а не копия исторического орнамента.Build a band from diamonds and circles. Compare two palettes. This is an original geometric pattern, not a copy of a historical ornament.

Палитраны ауыстыруСменить палитруChange palette

Қай палитрада пішін анық көрінеді? Қандай топ қайталанады? Шешіміңді түсіндір.В какой палитре формы различимее? Какая группа повторяется? Объясни решение.Which palette makes the shapes clearer? What unit repeats? Explain your decision.

ПрактикаПрактикаPractice

Кестелеуді байқап көрПопробуй вышивкуTry embroidery

1. Қалдыққа 5 см түзу сызық белгіле; белгіні алдымен тексер. Жіпті бекіт.1. Наметь на лоскуте линию 5 см, предварительно проверив разметку. Закрепи нить.1. Mark a 5 cm line on a scrap after testing the marking tool. Secure the thread.
2. Сызық бойымен инені матаның екі бетіне кезек өткізіп, біркелкі қысқа стежоктар жаса.2. Проводи иглу поочерёдно на обе стороны ткани, делая ровные короткие стежки.2. Pass the needle alternately through both sides to make even short running stitches.
3. Екінші сызықта «инені артқа» тігісін «Тігін негіздері» бөліміндегі сызбаға сай орында. Екі ізді салыстыр.3. На второй линии выполни шов «назад иголку» по схеме раздела «Основы шитья». Сравни две линии.3. On another line, use backstitch as shown in Sewing Basics. Compare the lines.
4. Жіпті бекіт. Мата жиырылмағанын және стежоктар біркелкі екенін тексер.4. Закрепи нить. Проверь равномерность стежков и отсутствие стягивания.4. Secure the thread. Check for even stitches and puckering.

Қысқа еске салу: 0, 1, 2, 3 нүктелерінде 1-ден шығар → 0-ге түсір → терісінен 2-ге шығар → 1-ге түсір → 3-тен шығар.Краткое напоминание для точек 0, 1, 2, 3: выйди в 1 → войди в 0 → с изнанки выйди в 2 → войди в 1 → выйди в 3.For points 0, 1, 2, 3: come up at 1 → go down at 0 → emerge at 2 from underneath → go down at 1 → emerge at 3.

Үш жіптен өрімКосичка из трёх прядейA three-strand braid

1. Үш қысқа жіпті бір ұшынан түйіп, үстелге қағаз таспамен бекіт. Денеге байлама.1. Свяжи три короткие пряди с одного конца и закрепи бумажной лентой на столе. Не привязывай к телу.1. Knot three short strands together at one end and tape them to the table. Do not attach them to your body.
2. Оң жақтағы жіпті ортаға апар.2. Перенеси правую прядь в середину.2. Move the right strand to the centre.
3. Сол жақтағы жіпті ортаға апар. Екі әрекетті кезек қайтала.3. Перенеси левую прядь в середину. Чередуй два действия.3. Move the left strand to the centre. Alternate these actions.
4. Қысқа үлгі дайын болғанда ұшын түй. Өрімнің біркелкілігін салыстыр.4. Завяжи конец короткого образца. Проверь равномерность плетения.4. Tie the end of the short sample. Check the braid’s consistency.

Тоқудың шағын үлгісіНебольшой образец вязанияA small knitting sample

1. Мұғаліммен бірге жіп пен бізді таңда. Бір бізге сырғымалы түйін жаса; ол бірінші ілмек болып саналады.1. Подбери пряжу и спицы с учителем. Сделай скользящий узел на спице: это первая петля.1. Choose yarn and needles with your teacher. Make a slip knot on a needle; it counts as the first stitch.
2. Ілмегі бар бізді сол қолда ұста. Оң бізді ілмектің алдыңғы жағына енгіз, жұмыс жібін орап, жаңа ілмекті шығарып ал. Ескі ілмекті түсірмей, жаңасын сол бізге сал. Барлығы 8 ілмекке дейін қайтала.2. Держи петлю на левой спице. Введи правую в переднюю часть петли, обведи рабочую нить и вытяни новую петлю. Не сбрасывая старую, помести новую на левую спицу. Повторяй до 8 петель.2. Hold the stitch on the left needle. Insert the right needle into its front, wrap the working yarn and draw a new loop through. Keep the old loop and place the new one on the left needle. Repeat until there are 8 stitches.
3. Қатар тоқу үшін жіпті жұмыстың артында ұста. Оң бізді бірінші ілмектің алдыңғы жағына енгізіп, жіпті ора және жаңа ілмекті шығарып ал. Енді ескі ілмекті сол бізден түсір.3. Для лицевого ряда держи нить за работой. Введи правую спицу в переднюю часть первой петли, обведи нить и вытяни новую петлю. Теперь сбрось старую с левой спицы.3. For a knit row, hold the yarn behind the work. Insert the right needle into the front of the first stitch, wrap the yarn and pull a new loop through. Now slide the old stitch off the left needle.
4. Қатарды аяқта. Жұмысты бұрып, біздерді ауыстыр. Әр қатарда 8 ілмек сақтап, 6 қатар тоқы.4. Довяжи ряд, поверни работу и поменяй спицы местами. Выполни 6 рядов, сохраняя по 8 петель.4. Finish the row, turn the work and swap needles. Work 6 rows, keeping 8 stitches in each.
5. Жабу үшін екі ілмекті тоқы. Біріншісін екіншісінің үстінен асырып түсір. Тағы бір ілмек тоқып, қайтала. Соңғы ілмектен жіп ұшын өткізіп бекіт; ұштарын мұғаліммен бірге жасыр.5. Для закрытия провяжи две петли. Первую перекинь через вторую и сними. Провяжи следующую и повторяй. Через последнюю протяни конец нити; спрячь концы с учителем.5. To bind off, knit two stitches. Lift the first over the second and off. Knit another and repeat. Pull the yarn end through the last loop; weave in the ends with your teacher.

8 ілмек пен 6 қатар — оқу саны. Сантиметрмен нақты өлшемі жіпке, бізге және тартылуға байланысты.8 петель и 6 рядов — учебные числа. Размер в сантиметрах зависит от пряжи, спиц и плотности вязания.8 stitches and 6 rows are practice counts. Dimensions depend on yarn, needles and gauge.

Жоба: өрнекті бетбелгіПроект: закладка с узоромProject: a patterned bookmark

Фетрден аппликациясы бар бетбелгі жаса. Бұл жобадағы ромб пен дөңгелектер — авторлық геометриялық композиция. Оны дәстүрлі оюдың дәл көшірмесі деп атамаймыз.Сделай фетровую закладку с аппликацией. Ромб и круги здесь образуют авторскую геометрическую композицию; это не точная копия традиционного орнамента.Make a felt bookmark with appliqué. The diamond and circles form an original geometric composition, not an exact copy of a traditional ornament.

Жұқа, икемді қолөнер фетрі: 5 × 16 см екі негіз; басқа түстен 2 × 4 см ромб және диаметрі 1,5 см екі дөңгелек. Сәйкес жіп, ине, қайшы, сызғыш, қағаз үлгі және инеқап.Тонкий гибкий фетр: две основы 5 × 16 см; ромб 2 × 4 см и два круга диаметром 1,5 см другого цвета. Подходящие нитки, игла, ножницы, линейка, бумажный шаблон и игольница.Thin, flexible craft felt: two 5 × 16 cm bases; a contrasting diamond 2 × 4 cm and two circles 1.5 cm in diameter. Suitable thread, needle, scissors, ruler, paper template and pincushion.

Негізде x = 2,5 см тік ось белгіле. Ромб ортасы: (2,5; 8), төбелері: (2,5; 6), (3,5; 8), (2,5; 10), (1,5; 8). Дөңгелектер ортасы: (2,5; 3,5) және (2,5; 12,5). Координаталар сол жақ жоғарғы бұрыштан есептеледі.На основе вертикальная ось x = 2,5 см. Центр ромба (2,5; 8), вершины (2,5; 6), (3,5; 8), (2,5; 10), (1,5; 8). Центры кругов: (2,5; 3,5) и (2,5; 12,5). Координаты отсчитываются от верхнего левого угла.The vertical axis is x = 2.5 cm. Diamond centre: (2.5, 8); vertices: (2.5, 6), (3.5, 8), (2.5, 10), (1.5, 8). Circle centres: (2.5, 3.5) and (2.5, 12.5). Measure coordinates from the top-left corner.

Екі негіздің ауданы: 2 × 5 × 16 = 160 см². Дайын сыртқы өлшем 5 × 16 см, өйткені бөлшектерді аудармай, беттестіріп шетінен тігеміз. Әшекей мен қалдықтар ауданы бұл есепке кірмейді.Площадь двух основ: 2 × 5 × 16 = 160 см². Внешний размер остаётся 5 × 16 см: слои соединяются без выворачивания. Площадь декора и отходы в расчёт не входят.The two bases total 2 × 5 × 16 = 160 cm². Outside dimensions remain 5 × 16 cm because the layers are joined without turning. Decoration and cutting waste are excluded.

1. Қағаз үлгілерін сыз. Өлшемін тексеріп, мұғаліммен бірге бөлшектерді піш.1. Начерти бумажные шаблоны. Проверь размеры и вырежи детали с учителем.1. Draw paper templates. Check dimensions and cut the pieces with your teacher.
2. Бір негізге әшекейлерді көрсетілген орынға жай. Екінші негізді әзірге бөлек қалдыр.2. Разложи украшения на одной основе по схеме. Вторую основу пока отложи.2. Arrange decorations on one base using the layout. Set the other base aside.
3. Әр бөлшекті уақытша көкте. Шетінен шамамен 2–3 мм ішке кіріп, қысқа «инені алға» стежоктарымен негізге тік. Екінші қабатты ұстама.3. Временно приметай формы. Пришей короткими стежками «вперёд иголку» примерно в 2–3 мм от их края. Вторую основу не захватывай.3. Baste the shapes in place. Attach them with short running stitches about 2–3 mm inside their edges. Do not catch the second base.
4. Жіптерді теріс жағынан бекіт, уақытша көктеуді алып таста.4. Закрепи нитки с изнанки и удали временную смётку.4. Secure thread ends on the reverse and remove temporary basting.
5. Негіздерді теріс жақтарын ішке қаратып сәйкестендір. Әшекейі сыртта қалсын. Жиектен 4 мм ішке кіріп, периметр бойымен қысқа стежоктармен қос.5. Совмести основы изнаночными сторонами внутрь, декором наружу. Соедини короткими стежками по периметру в 4 мм от края.5. Align the bases wrong sides together, with decoration facing out. Join them with short running stitches 4 mm inside the perimeter.
6. Соңын бекіт. Ине, түйреуіш және уақытша жіп қалмағанын тексер. Кітап бетіне салып, тым қалың емес екенін бағала.6. Закрепи конец. Проверь, что не осталось игл, булавок и временных ниток. Примерь между страницами и оцени толщину.6. Secure the end. Check for remaining needles, pins or temporary threads. Try it between pages and assess the thickness.

Қағаз нұсқасы: бір 5 × 16 см картон негізге сол пішіндерді қиып, мектепке арналған желіммен жапсыр. Бұл композицияны үйретеді; тігу дағдысын тексермейді.Бумажная версия: вырежи те же формы и приклей школьным клеем на одну картонную основу 5 × 16 см. Этот вариант учит композиции, но не проверяет шитьё.Paper version: cut the same shapes and use school glue on one 5 × 16 cm card base. This teaches composition but does not assess sewing.

Жоба: өрнекті бетбелгіПроект: закладка с узоромProject: a patterned bookmarkПішіндер жоспарға сай орналасқан.Фигуры расположены по плану.Shapes follow the plan.Негіз бен өрнек ажыратылады.Фон и узор различимы.The pattern is distinguishable from the base.Бөлшектер бекітілген, жіптер түйілген.Детали закреплены, концы ниток зафиксированы.Shapes and thread ends are secured.Бетбелгіде ине мен түйреуіш қалмаған.В закладке не осталось игл и булавок.No needles or pins remain.Жұмыстың авторлық эскиз екенін түсіндіре аламын.Я могу объяснить, что это авторский эскиз.I can explain that this is an original design.

Қай тәсілді қолдандың? Симметрияны қайдан көруге болады? Жұмысты қай жерден жақсартар едің?Какую технику ты использовал? Где видна симметрия? Что улучшишь?Which technique did you use? Where is symmetry visible? What would you improve?

Қолөнер және ұлттық өрнекРукоделие и национальный орнаментHandicrafts and Traditional Patterns