9-сынып · 1-сабақ
Бірқалыпты үдемелі қозғалыс
1Қызықты
🏎 Көлік қозғалғанда жылдамдық бірден 100 км/сағ-қа жетпейді. Ол біртіндеп артады. Жылдамдықтың өзгеру жылдамдығы — үдеу.
Үдеу — қозғалысты сипаттайтын маңызды шама. Онсыз ракетаны да, көлікті де есептеп болмайды.
2Негізгі идея
Үдеу деген не?
Үдеу (a) — жылдамдықтың уақыт бойынша өзгеру жылдамдығы. Бірлігі: м/с². 1 секундта жылдамдық 1 м/с-қа өзгерсе, үдеу 1 м/с².
Бірқалыпты үдемелі қозғалыс — үдеу тұрақты болатын қозғалыс. Еркін құлау — мысал: барлық денелер 9,8 м/с² үдеумен құлайды.
3Көрсету
Үдеу графигі
Жылдамдық сызықты түрде артса — үдеу тұрақты. Графиктің көлбеуі = үдеу шамасы.
4Формула
Үдеудің формуласы
a = (v − v₀) / t
a Үдеу м/с²
v Соңғы жылдамдық м/с
v₀ Бастапқы жылдамдық м/с
t Уақыт с
Жол: S = v₀·t + a·t²/2. Жерде еркін құлау үдеуі g ≈ 9,8 м/с² (есептеу үшін 10).
5Мысал
Шешілген есеп
Есеп
Көлік тыныштықтан 10 секундта 20 м/с жылдамдыққа жетті. Үдеуі қандай?
- Берілген: v₀ = 0, v = 20 м/с, t = 10 с
- a = (v − v₀) / t = (20 − 0) / 10
- a = 2 м/с²
Жауап: a = 2 м/с²
6Өзіңді тексер