Ата-аналарға
Балаңыздың сөйлеуін дамыту жөніндегі практикалық кеңестер мен материалдар
Сіздің рөліңіз
Баланың сөйлеуі көп жағдайда отбасында қалыптасады. Ата-ана — ең бірінші мұғалім. Балаңыздың сөйлеу машығын дамыту үшін көп нәрсе керек емес: үнемі әңгімелесу, бірге кітап оқу, ойнау және қолдау көрсету жеткілікті. Бұл бөлімде Сізге өз балаңызбен дұрыс жұмыс істеуге арналған нақты кеңестер берілген.
Жас бойынша нормалар
Бастауыш сыныптағы балалардың сөйлеуі қандай болуы тиіс? Төменде шамамен жас нормалары берілген — бірақ әр бала өз қарқынымен дамиды.
- Барлық дыбыстарды дұрыс айтады
- Толық сөйлемдермен әңгімелеседі
- Қарапайым әңгімені қайталап айтады
- 3-5 буынды сөздерді бөліп оқиды
- Сұрақ-жауап еркін жүреді
- Күрделі сөйлемдер құрады
- Әңгімені қысқа қайталайды
- Жатық оқи бастайды
- Тақырып бойынша әңгіме құрастырады
- Синоним, антоним түсінеді
- Жатық оқиды, екпінмен айтады
- Ойын жазбаша жеткізе алады
- Күрделі мәтінді түсінеді
- Ойын анық, реттілікпен жеткізеді
- Шығарма, мазмұндама жазады
- Дикциясы жетілген, сөйлеуі көркем
Логопедке қашан бару керек?
Егер балаңызда келесі белгілер байқалса — мамандан кеңес алған жөн:
- 7-8 жасқа жетіп те «Р», «Л», «Ш», «С», «Қ», «Ғ» сияқты дыбыстарды дұрыс айта алмайды
- Сөзді бұрмалап айтады, әріптерді ауыстырады («бубыз» — «бұлбұл» орнына)
- Сөйлемді құрастыруда қателеседі, сөздерді ретсіз орналастырады
- Кекеш, сөзін ұзақ ойланып бастайды немесе тіркеліп қалады
- Сөйлеуден ұялады, сұраққа жауап бергісі келмейді
- Тыңдаған әңгімені қайталай алмайды немесе мағынасын түсінбейді
Үйде не істеуге болады?
Күн сайын 15-20 минут — бұл балаңыздың сөйлеу машығын қатты жетілдіруге жеткілікті уақыт. Міне, не істеуге болады:
Күн сайын кешке 10-15 минут балаңызға ертегі, өлең, әңгіме оқып беріңіз. Содан соң мазмұнын талқылаңыз.
«Бүгін мектепте не болды?», «Ең қызықтысы не?» — ашық сұрақтар қойыңыз, бір сөзбен жауап бермесін.
Жұмбақ айту, синоним табу, ертегі ойлап табу — машинада, серуенде ойнауға болады.
Өлең жаттау — ес пен дикцияны бірге дамытады. Балалар әнін бірге айтыңыз.
«Дүкенші», «Дәрігер», «Мұғалім» болып ойнау — әртүрлі жағдайларда сөйлеуге үйретеді.
Көп уақыт телефон-планшетте отырса — балаға сөйлесуге уақыт қалмайды. Күніне 1 сағаттан көп болмасын.
Не дұрыс, не бұрыс
Ата-аналардың жиі қателіктері мен дұрыс әрекеттерін салыстырайық:
- Балаңызды мақтаңыз — кішкене жетістік үшін де
- Дұрыс сөйлеуді өз үлгіңізбен көрсетіңіз
- Бала қателеседі — сабырмен түзетіңіз
- Сұрақтарына уақыт бөліп жауап беріңіз
- Бірге кітап оқыңыз, ойнаңыз
- Балаңызды сөйлегені үшін ұрыспаңыз
- «Ұялсаң ұялма!» дегендей қысым жасамаңыз
- Балаша сөйлемеңіз («сүйкімдім, нанчик жейсің бе?»)
- Сұрағын елемей қалмаңыз
- «Ой, өсіп кетеді» деп күтіп жүрмеңіз
Жиі сұрақтар
- Балам «Р» дыбысын айта алмайды. Қалай көмектесуге болады? ⌄Алдымен жасын тексеріңіз: 5-6 жасқа дейін бұл норма. 6 жастан кейін де айта алмаса — логопедке барыңыз. Үйде «Р» дыбысын күштеп үйретуге болмайды — қате артикуляция бекіп қалуы мүмкін. Логопед арнайы жаттығу береді.
- Балам екі тілде сөйлейді — бұл сөйлеу дамуына кедергі ме? ⌄Жоқ, керісінше — қос тілді балалар ойлау икемдігімен ерекшеленеді. Маңыздысы: әр тілде толық, дұрыс сөйлеуді үйрету. Ата-ана қазақша сөйлесе — балаға да қазақша сөйлесін. Тілдерді араластыруға болмайды бір сөйлемде.
- Балам кекеш. Бұл өзі өтіп кете ме? ⌄Кекеш мәселесі күрделі — өзінен өзі өтуі сирек. Мүмкіндігінше ерте логопед-психолог маманына жүгінген жөн. Кешіктірмеңіз. Үйде: балаңыздың сөзін бөлмеңіз, тыныш ортада сөйлесуге ынталандырыңыз, асықпай сөйлеуге үлгі болыңыз.
- Балам аз сөйлейді, ұялады. Қалай жұмыс істеуге болады? ⌄Балаңызды күштеп сөйлетпеңіз. Жайлы ортада, ойын барысында сөйлесуге ынталандырыңыз. Достарымен бірге ойнатуға тырысыңыз. Кітап оқу, ертегі айту — сөздік қорды дамытады. Егер ұялу күшті болса — психологпен кеңесу де пайдалы.
- Күніне қанша уақыт логопедиямен айналысу керек? ⌄Үйдегі сабақ үшін 15-20 минут жеткілікті, бірақ күн сайын. Ұзақ сабақ — балаға жалықтыратын. Жаттығуларды ойынмен араластырыңыз. Логопедпен сабақ — аптасына 2-3 рет, оған қоса үйде жұмыс.
Күмәніңіз болса немесе балаңыздың сөйлеуінде проблема байқасаңыз — логопедке хабарласыңыз. Мәселе ерте анықталса — оңай шешіледі.