Генетика негіздері
Генетика — тұқым қуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым. Негізін салушы — Грегор Мендель (1865 ж).
Негізгі ұғымдар:
- Ген — белгілі бір белгіні бақылайтын ДНҚ үзігі
- Аллель — геннің әртүрлі формалары (мысалы, көк/қоңыр көз)
- Генотип — организмнің барлық гендерінің жиынтығы
- Фенотип — сыртқы белгілерінің жиынтығы
ДНҚ молекуласы
ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) — тұқым қуалаушылық ақпаратты сақтайтын молекула. 1953 жылы Уотсон мен Крик қос спираль құрылысын ашты.
ДНҚ-ның құрылысы:
- Қос спираль (екі тізбек)
- 4 азотты негіз: Аденин, Тимин, Гуанин, Цитозин
- Комплементарлық принципі: А-Т, Г-Ц
Мендельдің тұқым қуалау заңдары
1-заң (бір текті ұрпақ заңы): Таза тұқымды ата-аналарды будандастырғанда барлық ұрпақ бірдей болады.
2-заң (ажырау заңы): 2-ші ұрпақта (F2) белгілер 3:1 қатынасында ажырайды (доминантты:рецессивті).
3-заң (тәуелсіз тарау заңы): Әртүрлі белгілерге жауапты гендер бір-бірінен тәуелсіз тұқым қуалайды.
Жынысты анықтау
Адамда жыныс хромосомалары арқылы анықталады:
- Әйел: XX
- Ер: XY
X-хромосомамен сцеплентелген ауралар: гемофилия, дальтонизм.
Мутациялар
ДНҚ-дағы тұрақты өзгерістер. Себептері: радиация, химиялық заттар, вирустар.
Түрлері: гендік, хромосомалық, геномдық. Эволюцияның негізгі факторы.
Қазіргі биотехнология
Қазіргі генетика жетістіктері:
- Геном секвенирлеу — адам геномы 2003 жылы оқылды
- CRISPR-Cas9 — гендерді редакциялау технологиясы
- ГМО — генетикалық модификацияланған организмдер
- Гендік терапия — генетикалық ауруларды емдеу
- Клондау — Долли қойы (1996)