Жасуша — тіршілік бірлігі
Жасуша — барлық тірі ағзалардың құрылымдық және функционалдық бірлігі. Цитология — жасушаны зерттейтін ғылым.
Адам денесінде шамамен 37 триллион жасуша бар. Барлық жасушалар бұрын бар жасушаларынан пайда болады (Вирхов теориясы).
Жасушаның химиялық құрамы
Жасуша негізінен 4 түрлі органикалық қосылыстан тұрады:
- Белоктар — құрылыс, ферменттер, тасымал, қорғаныс. Аминқышқылдардан құралған
- Көмірсулар — энергия көзі (глюкоза), қор зат (крахмал, гликоген)
- Майлар (липидтер) — мембрана, энергия қоры, гормондар
- Нуклеин қышқылдары — ДНҚ (тұқым қуалаушылық), РНҚ (белок синтезі)
Жасушаның 70-80% — су.
Прокариоттық жасуша
Ядросы жоқ жасушалар. Бұл негізінен бактериялар. ДНҚ цитоплазмада еркін орналасқан.
Органоидтары жоқ, тек рибосомалары бар. Көлемі кіші (1-10 мкм).
Эукариоттық жасуша
Ядросы бар жасушалар: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, қарапайымдар.
Көптеген органоидтары бар. Көлемі ірі (10-100 мкм).
Жасуша органоидтары
- Ядро — ДНҚ-ны сақтайды, жасушаны басқарады
- Митохондриялар — "жасуша электростанциясы", АТФ түзеді
- Рибосомалар — белок синтездейді
- Эндоплазмалық тор — заттарды тасымалдайды
- Гольджи аппараты — заттарды өңдейді, орайды
- Лизосомалар — қорыту, "ас қорыту жүйесі"
- Хлоропластар (тек өсімдіктерде) — фотосинтез
Митоз
Соматикалық жасушалардың бөлінуі. 1 жасушадан 2 бірдей жасуша пайда болады, әрқайсысында толық хромосома жинағы (2n).
Кезеңдері: профаза → метафаза → анафаза → телофаза.
Мейоз
Жыныс жасушалары түзу. 1 жасушадан 4 жасуша пайда болады, әрқайсысында жартылай хромосома (n).
Ағзалардың генетикалық әртүрлілігін қамтамасыз етеді.