Жүсіпбек Аймауытұлы — Бес арыс, Үш бәйтерек
Örleu Бөлімдер
Бес арыс

ЖүсіпбекАймауытұлы

Адамның ішкі әлемін көркем шығармада бейнелеп, білім мен тәрбие мәселелерін зерттеген жазушы. Оның өмірі мен еңбектерін танып, кейіпкердің әрекеті мен сезімін байланыстырып талда.

  • 1889 — 1930
  • Проза
  • Драматургия
  • Білім
  • Психология
  • Алаш
Жүсіпбек Аймауытұлының портреті

Бір тұлға — бірнеше бағыт

  • Жазушы
  • Драматург
  • Педагог
  • Публицист
  • Аудармашы

Оның мұрасында көркем шығармалармен қатар оқыту, тәрбие және психология туралы еңбектер бар.

Романды оқығанда кейіпкердің не істегеніне ғана емес, неліктен солай істегеніне де назар аудар. Осы сұрақ адамның ішкі дүниесін түсінуге көмектеседі.

Өмір жолындағы маңызды кезеңдер

  1. 1889

    Қазіргі Павлодар облысының Баянауыл өңірінде дүниеге келді.

  2. 1911–1914

    Ауылда мұғалім болып жұмыс істеді.

  3. 1914–1918

    Семейдегі мұғалімдер семинариясында оқыды.

  4. 1918

    Мұхтар Әуезовпен бірге «Абай» журналын шығаруға қатысты.

  5. 1924

    «Тәрбиеге жетекші» еңбегі жарық көрді.

  6. 1926

    «Қартқожа» романы жарияланды.

  7. 1926–1929

    Шымкент педагогикалық техникумының директоры болды.

  8. 1929

    Тұтқындалды.

  9. 193021 сәуір

    Мәскеуде ату жазасы орындалды.

Ойлан: хронологиядан оның ұстаздық қызметіне қатысты екі кезеңді тап.
Жауабын тексер

1911–1914 — ауылда мұғалім болып жұмыс істеді.
1926–1929 — Шымкент педагогикалық техникумының директоры болды.

Роман · 1926

«Қартқожа» — өзгерістер дәуіріндегі адам

1926 жылы жарық көрген «Қартқожа» — Аймауытұлының романы.

Шығармада қазақ ауылының өмірі мен тарихи өзгерістер кейіпкер тағдыры арқылы бейнеленеді. 1916 жылғы оқиғалар мен төңкеріс тұсындағы жағдайлар романның тарихи аясын құрайды.

Талда: Қартқожаның өмірінен бір оқиғаны таңда. Сол оқиға оның ойына немесе әрекетіне қалай әсер еткенін мәтінге сүйеніп түсіндір.
Байланыстыр: кейіпкердің жеке өмірі мен қоғамдағы өзгерістерді екі бағанға жаз. Олардың арасындағы байланысты көрсет.

«Ақбілек» — кейіпкердің ішкі әлемі

«Ақбілек» романында ХХ ғасыр басындағы аласапыран кезеңде қиындық көрген қазақ қызының тағдыры суреттеледі. Жазушы кейіпкердің басынан өткен оқиғаларды оның сезімімен байланыстырып, әйел тағдыры мен қоғамдағы өзгерістерді психологиялық тұрғыдан бейнелейді.

Оқыған соң жауап бер

  1. Таңдаған үзіндіде Ақбілек қандай сезімде?
  2. Сол сезімге не себеп болды?
  3. Оның ішкі күйін қандай сөздер немесе әрекеттер көрсетеді?

Жауап тәсілі: Ақбілек сезінеді. Бұған себеп болды. Мұны мәтіндегі көрсетеді.

Есте сақта: көркем шығармадағы кейіпкерді автордың өзімен теңестірме. Кейіпкердің сезімі туралы тұжырымыңды мәтінмен дәлелде.

Әңгіме

«Әнші» — өнерді сөзбен бейнелеу

«Әнші» — Аймауытұлының әңгімесі. Оның мәтіні «Әдебиет порталында» жарияланған.

Байқап көр: әңгімені оқып, ән айтылған сәтті сипаттайтын бір үзіндіні таңда. Жазушы дыбысты, орындаушыны немесе тыңдаушының әсерін қалай жеткізгенін түсіндір.
Ойлан: музыканы естіртпей, сөз арқылы сезіндіру үшін автор қандай сипаттамаларды қолдана алады? Жауабыңды осы әңгімеден мысалмен толықтыр.

«Абай» журналы және әдеби сын

Аймауытұлы Мұхтар Әуезовпен бірге «Абай» журналын шығаруға қатысты. Олар «Екеу» деген бүркеншік атпен Абай және одан кейінгі ақындар туралы мақалалар жазды.

Талқыла: өлең жазу мен өлең туралы пікір жазудың айырмасы қандай? Екі жұмыстың бір-біріне қалай көмектесетінін түсіндір.

Жазушының ағартушылық еңбектері

1924

«Тәрбиеге жетекші»

тәрбие туралы еңбек

1926

«Психология»

адам жанын зерттеу

1926

«Жан жүйесі және өнер таңдау»

адам жаны және мамандық таңдау

Олар оның шығармашылық қызметі әдебиетпен шектелмегенін көрсетеді. Романда адам тағдырын бейнелеген қаламгер ғылыми және оқу еңбектерінде тәрбие мен психология мәселелерін қарастырды.
Салыстыр: роман мен ғылыми еңбектің мақсаты қандай? Бірі мәселені кейіпкер мен оқиға арқылы көрсетсе, екіншісі ұғымдарды түсіндіруге және зерттеуге бағытталады.
Жауап үлгісі

Роман адам өмірін кейіпкер мен оқиға арқылы бейнелейді. Ғылыми еңбек белгілі бір мәселені ұғымдар мен түсіндірмелер арқылы қарастырады. Екі формат та оқырманды ойландыруы мүмкін, бірақ баяндау тәсілі әртүрлі.

Кейіпкерді талдаудың үш қадамы

Кез келген оқыған шығармадан бір көрініс таңда.

  1. 1ОқиғаНе болды?
  2. 2Ішкі күйКейіпкер не сезінді? Мұны мәтіннің қай тұсы көрсетеді?
  3. 3ӘрекетКейіпкер қандай шешім қабылдады?
Қосымша сұрақ: кейіпкер басқа шешім қабылдағанда не өзгеруі мүмкін еді? Бұл жауапты өз болжамың ретінде көрсет.

Өзіңді тексер

Сұрақ 1 / 5Аймауытұлы «Абай» журналын шығаруға кіммен бірге қатысты?
Сұрақ 2 / 5«Қартқожа» қай жанрға жатады?
Сұрақ 3 / 5«Әнші» шығармасының жанры қандай?
Сұрақ 4 / 5Адам жанын зерттеуге арналған еңбегі қайсы?
Сұрақ 5 / 5Кейіпкердің сезімі туралы пікірді қалай дәлелдейміз?

Нәтиже:

Жауаптар мен түсіндірмелер
  1. 1 — А. «Абай» журналын шығаруға Мұхтар Әуезовпен бірге қатысты.
  2. 2 — Ә. «Қартқожа» — роман.
  3. 3 — А. «Әнші» — әңгіме.
  4. 4 — Б. «Психология» адам жанын зерттеу бағытына арналған.
  5. 5 — Ә. Әдеби талдауда пікірді мәтіндегі сөздермен, кейіпкердің әрекетімен және оқиғамен дәлелдеу керек.

Не білдің?

Аймауытұлының мұрасы әдебиет, тәрбие және адам жанын зерттеу бағыттарын қамтиды. Шығарманы талдағанда оқиға, сезім және әрекет арасындағы байланысты анықтап, ойыңды мәтінмен дәлелде.

Қорытынды тапсырма: бір кейіпкерді таңда. Оның басынан өткен оқиға, сезімі және шешімі туралы үш сөйлем жаз.
Жауапты қалай бағалайды?

Кейіпкерді талдауда бір ғана міндетті жауап жоқ. Оқиға дұрыс сипатталсын, сезім мен әрекет ажыратылсын, пікір мәтіннен алынған мысалмен дәлелденсін, ал болжам расталған дерек ретінде берілмесін.