Шәкәрім Құдайбердіұлы — Бес арыс, Үш бәйтерек
Örleu Бөлімдер
Бес арыс

ШәкәрімҚұдайбердіұлы

Адалдықты, әділеттілікті және мейірімділікті шығармаларының өзегіне айналдырған ақын әрі ойшыл. Оның мұрасымен танысып, адам өз таңдауы үшін неліктен жауапты екенін ойлан.

  • 1858 — 1931
  • Поэзия
  • Философия
  • Аударма
  • Тарих
  • Музыка
Шәкәрім Құдайбердіұлының портреті

Шәкәрім кім?

  • Ақын
  • Ойшыл
  • Тарихшы
  • Аудармашы
  • Сазгер

Ол Абайдың әдеби дәстүрін жалғастырып, адамгершілік пен білім мәселелеріне назар аударды.

Оның шығармашылық мұрасы өлең, поэма, проза, философиялық және тарихи еңбектерді қамтиды.

Бөлімді меңгерген соң:

  • Шәкәрімнің өмір жолындағы негізгі кезеңдерді атайсың;
  • шығармаларын жанры бойынша ажыратасың;
  • ұждан ұғымын өз сөзіңмен түсіндіресің;
  • кейіпкер әрекетін мәтінге сүйеніп бағалайсың.

Өмір жолы

  1. 1858

    Шыңғыстау өңірінде дүниеге келді. Әкесі Құдайберді — Абайдың ағасы.

  2. Жас кезібалалық, жастық шақ

    Абайдың тәлімін көрді. Өздігінен білім алып, араб, парсы, түрік және орыс тілдерін меңгерді.

  3. 1911

    «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» және «Мұсылмандық шарты» еңбектері Орынборда жарық көрді.

  4. 1912

    «Қазақ айнасы», «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» Семейде басылды.

  5. 1924

    «Дубровский әңгімесі» жарияланды.

  6. 1931

    Саяси қуғын-сүргін құрбаны болып, атып өлтірілді.

Тапсырма: хронологиядан шығармалардың жарық көруіне қатысты үш деректі таңда. Оларды уақыт ретімен орналастыр.
Өзіңді тексер

1911 — Орынборда «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» мен «Мұсылмандық шарты».
1912 — Семейде «Қазақ айнасы», «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек».
1924 — «Дубровский әңгімесі».

Негізгі шығармалары

  • «Қазақ айнасы»Өлеңдер жинағыАдам мінезі мен автордың бағасы
  • «Қалқаман-Мамыр»ПоэмаКейіпкер таңдауы және оның салдары
  • «Еңлік-Кебек»ПоэмаЖеке адам тағдыры мен қоғамдық орта
  • «Үш анық»Философиялық еңбекАдамгершілік, таным және ұждан
  • «Әділ-Мәрия»РоманКейіпкерлер арасындағы қатынас
  • «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі»Тарихи-шежірелік еңбекӨткенді баяндау және дерекке көзқарас

Шығармалардың атаулары мен түрлері әдеби және университеттік дереккөздерге сүйеніп берілді. Оқу сұрақтары осы бөлім үшін құрастырылды.

Өлеңдер жинағы · 1912

«Қазақ айнасы»: өз мінезіңе үңілу

«Қазақ айнасы» — Шәкәрімнің 1912 жылы басылған өлеңдер жинағы.

Оқу тапсырмасы: жинақтан бір өлең таңда. Мәтіннен адамның мінезіне немесе ісіне берілген бағаны тап.
  1. Ақын қандай мінезді қолдайды немесе сынайды?
  2. Бұл ойды қай жолдардан байқадың?
  3. Өлеңдегі мәселе бүгінгі өмірде кездесе ме?

Жауапты осылай баста: Ақын туралы ой айтады. Мұны жолдарынан көруге болады.

Өз пікірің мен автордың ойын бөлек көрсет.

Поэмаларды қалай талдаймыз?

«Қалқаман-Мамыр» мен «Еңлік-Кебек» — Шәкәрімнің поэмалары. Әр шығармадан маңызды бір оқиғаны таңда. Кейіпкердің әрекетін бірден «дұрыс» немесе «бұрыс» деп бағаламай, оның жағдайын зертте.

Талдау реті

  1. Кейіпкер қандай жағдайға тап болды?
  2. Ол қандай шешім қабылдады?
  3. Шешімге өзге адамдар немесе қоғамдық орта қалай әсер етті?
  4. Бұл әрекеттің салдары қандай болды?
  5. Бағаңды мәтіндегі қандай дерекпен дәлелдейсің?
Салыстыру: екі поэмадан бір-бір кейіпкерді таңда. Олардың таңдауындағы бір ұқсастық пен бір айырмашылықты жаз.

Есте сақта: көркем шығарма тарихи оқиғаларға сүйенсе де, оны тарихи құжатпен теңестірме. Автор оқиғаны көркемдік мақсатпен бейнелейді.

Философиялық еңбек

«Үш анық» және ұждан

Ұждан туралы пайымында Шәкәрім ынсап, әділет және мейірімді өзара байланыстырады. Төмендегі түсіндірмелер бұл ұғымдарды күнделікті жағдаймен байланыстыруға көмектеседі.

  • ЫнсапӨз қалауыңды шектей білу, өзгенің үлесін иемденбеу.
  • ӘділетАдамның еңбегі мен құқығын ескеріп, адал шешім қабылдау.
  • МейірімӨзгенің жағдайын түсініп, қамқорлық таныту.
Жағдаят

Топтық жұмыста бір оқушының еңбегі таныстырылымға енді, бірақ оның аты көрсетілмеді. Сен мұны байқадың. Не істейсің?

Жауабыңда үш мәселені қарастыр: еңбекті кім атқарды, оны қалай әділ көрсетуге болады, мәселені адамды ренжітпей қалай талқылайсың?

Ықтимал жауап

Топқа автордың аты қалып қойғанын айту, оның үлесін анықтап көрсету және таныстырылымды түзету. Талқылауда біреуді кемсітпей, нақты еңбекке назар аудару.

Маңызды: бұл бөлім Шәкәрімнің философиялық көзқарасын таныстырады. Автордың дүниетанымдық пайымын ғылыми тәжірибемен дәлелденген тұжырым ретінде ұсынбаймыз.

Аударма арқылы әдебиеттерді байланыстыру

Шәкәрім өзге тілдердегі әдеби мұраны қазақ оқырманына таныстыруға үлес қосты. Оның мұрасында Лев Толстой шығармаларының аудармалары бар.

Ойлан: аудармашы шығарманың оқиғасын жеткізумен қатар, кейіпкердің мінезін және мәтіннің әсерін қалай сақтай алады?

Егер түпнұсқа мен аударма қолжетімді болса, қысқа үзінділерді салыстыр: қандай сөз немесе бейне ұқсас әсер береді?

Өзіңді тексер

Сұрақ 1 / 5Шәкәрімнің өмір сүрген жылдары қайсы?
Сұрақ 2 / 5«Қазақ айнасы» қандай кітап?
Сұрақ 3 / 5«Үш анық» қай бағыттағы еңбек?
Сұрақ 4 / 5Шәкәрім ұжданмен қандай ұғымдарды байланыстырады?
Сұрақ 5 / 5Кейіпкер туралы пікірді қалай негіздеген дұрыс?

Нәтиже:

Жауаптар мен түсіндірмелер
  1. 1 — Ә. Шәкәрім 1858–1931 жылдары өмір сүрген.
  2. 2 — А. «Қазақ айнасы» — өлеңдер жинағы.
  3. 3 — Б. «Үш анық» — философиялық еңбек.
  4. 4 — Ә. Ұждан туралы пайымда ынсап, әділет және мейірім өзара байланысады.
  5. 5 — Б. Әдеби талдауда пікір мәтіндегі нақты дерекпен негізделеді.

Қорытынды тапсырма

«Адал шешім қабылдау үшін не қажет?» тақырыбында 5–7 сөйлем жаз. Бір нақты жағдайды сипатта, өз шешіміңді түсіндір және ұждан ұғымымен байланыстыр.

Өзіңді бағала

Ашық тапсырмаларда жалғыз міндетті жауап жоқ. Дәлелің, мәтінге сүйенуің және ойыңның қисыны маңызды.