Міржақып Дулатұлы — Бес арыс, Үш бәйтерек
Örleu Бөлімдер
Бес арыс

МіржақыпДулатұлы

Елді білімге, еркіндікке және жауапкершілікке үндеген ақын, жазушы, ағартушы. Оның өлеңдері, романы мен қоғамдық қызметі арқылы ХХ ғасыр басындағы қазақ өмірін таны.

  • 1885 — 1935
  • Әдебиет
  • Білім
  • Баспасөз
  • Алаш
Міржақып Дулатұлының портреті

Қаламымен елге қызмет еткен тұлға

  • Ақын
  • Жазушы
  • Журналист
  • Мұғалім
  • Алаш қайраткері

Міржақып Дулатұлы ұстаздықпен айналысып, оқу құралдарын дайындады. Әдеби шығармаларында және мақалаларында білім, елдің жағдайы мен адам құқығы мәселелерін көтерді.

Оның қызметін үш бағытта қарастыруға болады. Бұл бағыттар өзара қалай байланысатынын зерттеп көр.

  • 1Көркем шығарма жазу
  • 2Халыққа білім беру
  • 3Қоғамдық мәселелерді баспасөзде талқылау

Өмір жолындағы маңызды кезеңдер

  1. 1885

    Торғай өңірінде, қазіргі Қостанай облысының аумағында дүниеге келді.

  2. 1902

    Ауылда мұғалім болып жұмыс істей бастады.

  3. 1909

    «Оян, қазақ!» өлеңдер жинағы жарық көрді.

  4. 1910

    «Бақытсыз Жамал» романы жарияланды.

  5. 1913

    «Азамат» жинағы шықты; «Қазақ» газетін шығаруға қатысты.

  6. 1915

    «Терме» өлеңдер жинағы жарық көрді.

  7. 1928

    Тұтқындалды.

  8. 1935

    Лагерьде ауыр науқастан қайтыс болды.

  9. 1988

    Ақталды.

  10. 1992

    Сүйегі туған жеріне әкелініп, қайта жерленді.

Ойлан: осы оқиғалардың қайсысы оның ағартушылық, қайсысы әдеби қызметін көрсетеді?

«Оян, қазақ!» — қандай үндеу?

1909 жылы шыққан бұл жинақта ел мен жер тағдыры, ғылым мен білімге ұмтылу мәселелері көтерілді.

Жинақтың атауын тек ұйқыдан ояну мағынасында түсінумен шектелме. Ондағы білімге және ел жағдайына қатысты ойлармен байланыстырып қарастыр.

Тапсырма: жинақтан бір өлең оқы. Ақынның оқырманға қандай ой жеткізгісі келгенін бір сөйлеммен жаз. Жауабыңды мәтіндегі бір оймен дәлелде.
Роман · 1910

«Бақытсыз Жамал» — бір тағдыр арқылы қоғамды тану

«Бақытсыз Жамал» 1910 жылы жарық көрді. Саран қаласының кітапхана жүйесі бұл шығарманы қазақ әдебиетіндегі көркем прозалық үлгіде жазылған тұңғыш роман ретінде сипаттайды.

Романда қазақ ауылының тұрмысы, әйелдің бас бостандығы және ескі әдеттің қысымына түскен қыздың тағдыры бейнеленеді. Жамалдың оқиғасы арқылы жеке адам өміріне қоғамдағы тәртіптің әсерін қарастыруға болады.

Оқыған соң талда

  1. Жамалдың өз қалауы мен айналасының талабын салыстыр.
  2. Кейіпкер тағдырына әсер еткен бір оқиғаны таңда.
  3. Сол оқиғадағы әділетсіздікті мәтінге сүйеніп түсіндір.

Есте сақта: роман — көркем шығарма. Кейіпкер оқиғасын жазушының өмірбаянымен шатастырма.

Өлеңнен оқулыққа дейін

1913

«Азамат»

өлеңдер жинағы

Білім, ғылым және адамның халық алдындағы жауапкершілігі мәселелерін көтерген жинақ.

1915

«Терме»

өлеңдер жинағы

«Азаматтан» кейін екі жылдан соң шыққан өлеңдер жинағы. Мұнда да білім мен жауапкершілік тақырыбы жалғасады.

—

«Есеп құралы»

бастауыш мектепке арналған оқулық

Бұл еңбек Дулатұлының ұстаздық және оқу-педагогтік қызметінің бір бөлігі болды.

—

«Қирағат кітабы»

оқуға арналған хрестоматия

Оқу-ағарту еңбектерінің бірі: оқуға арналған хрестоматиялық оқу құралы ретінде сипатталады.

Ойлан: сен үшін жауапкершілікті азамат болу нені білдіреді? Мектеп өмірінен бір мысал келтір.
Салыстыр: өлеңдер жинағы, роман және оқулық оқырманға әртүрлі жолмен әсер етеді. Бірі ойландырады, бірі кейіпкер тағдырын көрсетеді, бірі білім мен дағдыны қалыптастыруға арналған.

«Қазақ» газеті және Алаш қозғалысы

1913–1918 жылдары Дулатұлы «Қазақ» газетінде қызмет етті. Ахмет Байтұрсынұлының орынбасары әрі жауапты хатшы болды. Газет бетінде саяси және әлеуметтік мәселелер туралы жазды.

1917 жылы жалпықазақ съездеріне қатысты. Ол Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлерінің бірі болды.

Талқыла: қоғамдағы мәселені өлеңмен жеткізу мен газет мақаласында талқылаудың айырмасы қандай? Әр тәсілдің бір ерекшелігін ата.

Өзіңді тексер

Сұрақ 1 / 5«Оян, қазақ!» жинағы қай жылы жарық көрді?
Сұрақ 2 / 5«Бақытсыз Жамал» қай жанрға жатады?
Сұрақ 3 / 5Дулатұлының бастауыш мектепке арналған еңбегі қайсы?
Сұрақ 4 / 5Ол қай газетте Ахмет Байтұрсынұлымен бірге қызмет етті?
Сұрақ 5 / 5Қай тұжырым дұрыс?

Нәтиже:

Жауаптар мен түсіндірмелер
  1. 1 — А. «Оян, қазақ!» алғаш 1909 жылы жарық көрді.
  2. 2 — Ә. «Бақытсыз Жамал» — роман.
  3. 3 — Б. Дулатұлы бастауыш мектепке «Есеп құралы» оқулығын дайындады.
  4. 4 — А. Ол Ахмет Байтұрсынұлымен «Қазақ» газетінде қызмет етті.
  5. 5 — Ә. Оның мұрасында өлеңдер, роман және оқу құралдары бар.

Не білдің?

Міржақып Дулатұлының мұрасы көркем әдебиетпен шектелмейді. Оның ұстаздық қызметі, оқу құралдары мен баспасөздегі жұмысы елге білім арқылы қызмет ету жолдарын көрсетеді.

Қорытынды тапсырма: «Жазушы қоғамға қалай әсер ете алады?» деген сұраққа үш сөйлеммен жауап бер. Дулатұлының бір еңбегін мысалға ал.
Жауап үлгісі және бағалау

Жазушы қоғамдағы маңызды мәселелерді оқырманға жеткізе алады. Міржақып Дулатұлы «Оян, қазақ!» жинағында ел тағдыры мен білімге ұмтылу туралы жазды. Бұл мысал әдебиеттің қоғамдық мәселе туралы ойлануға түрткі болатынын көрсетеді.

Ашық тапсырмалардың бір ғана міндетті жауабы жоқ. Жауапта ойы анық берілсін, мысалы сұраққа сәйкес келсін, шығарма туралы пікірі мәтінмен дәлелденсін, тарихи дерек пен жеке пікір ажыратылсын.